Piotr Janowicz dla Opoki: Szkoła bez wartości się nie uda

Agata Ślusarczyk, Opoka: 21 listopada w Poznaniu odbędzie się ogólnopolska konferencja Stowarzyszenia Katechetów Świeckich „Wartości dla przyszłości. O miejscu edukacji aksjologicznej w polskiej szkole”. Jakie jest jej zasadnicze przesłanie?

Piotr Janowicz: Chcemy zwrócić uwagę na problem zaniedbywany w debacie o edukacji – wychowanie. Przez lata jego rola w polskiej szkole była marginalizowana, tymczasem zmieniające się społeczeństwo stawia przed nami nowe wyzwania. Dzisiaj nie pytamy już, czy edukacja do wartości jest potrzebna, ale jak ją realizować.

Pokazują to również ostatnie wydarzenia związane z przemocą w szkołach. Jako nauczyciel religii obserwuję tę rzeczywistość z bliska i widzę, że bez uwzględnienia wychowania, wartości i kwestii etycznych żadna reforma się nie powiedzie. Szkoła bez wartości po prostu się nie uda – bo taki jest człowiek. Chcemy wreszcie i o tym rozmawiać.

W debacie o edukacji dużo mówimy o wiedzy, kompetencjach, technologiach i wynikach nauczania. To ważne, ale musimy również zapytać: jakich ludzi chcemy wychować i na jakich wartościach budować przyszłość – nie tylko szkoły, ale także naszej ojczyzny i narodu?

Szkoła powinna być nie tylko miejscem przekazywania wiedzy, lecz także kształtowania odpowiedzialności, wzmacniania empatii, uczciwości i szacunku, a przede wszystkim wrażliwości na drugiego człowieka. Chcemy stworzyć przestrzeń dialogu ponad podziałami i porozmawiać o potrzebie nauczania etycznego. Niestety, wychowanie przez lata było zaniedbywane, a momentami stawało się przedmiotem politycznych sporów. To jedna z największych szkód, jakie wyrządzono tej sferze edukacji.

Wspomniał Pan, że jako nauczyciel religii rozmawia z rodzicami i uczniami. Jak postrzegają oni potrzebę wychowania do wartości w szkole?

Jestem przekonany, że żaden rodzic nie powie dziś, że jego dziecko nie potrzebuje wychowania do wartości. Powinno ono być elementem systemowego nauczania, a nie czymś dodatkowym.

Kiedy jednak zaczynamy rozmawiać o tym, jak miałoby wyglądać, pojawiają się pytania o religię i etykę. Uważam, że wychowanie powinno być otoczone wspólną troską, a nie prowadzić do publicznych sporów i wzajemnego antagonizowania się. Niestety, debata polityczna uczyniła z wychowania, a często również z religii, jeden z głównych przedmiotów sporu.

Mam wrażenie, że nastąpiło również przewartościowanie w sferze wychowawczej. Szkoła nadal mówi o wartościach, ale coraz częściej są to wartości antyrodzinne i antychrześcijańskie.

Kiedy mówimy o wartościach chrześcijańskich, mówimy również o uniwersalizmie. Widzę to podczas rozmów z uczniami. Nauczanie moralne Jezusa naprawdę trudno odrzucić – jego podstawowe przesłania są bliskie wielu ludziom.

Mam wrażenie, że dzisiaj próbuje się narzucać określoną definicję wartości. Uważam, że obecne ministerstwo wyrządziło dużą szkodę sferze edukacji i wychowania. Nawet jeśli ktoś ma uprzedzenia wobec religii, należałoby wówczas wzmocnić etykę i zaproponować alternatywę. Tymczasem niczego takiego nie zrobiono.

W mojej ocenie w kwestii wychowania etycznego i moralnego w szkole cofnęliśmy się o wiele lat. Dlatego organizujemy konferencję, podczas której głos zabiorą nie tylko eksperci i praktycy, ale również młodzi ludzie.

Ostatnie wydarzenia, w tym ataki z użyciem noża w szkołach, skłaniają do refleksji nad wychowaniem młodzieży i wartościami, jakie jej przekazujemy. Czy można mówić o pewnym przebudzeniu społecznym?

Idąc dalej, po zamachu w Krakowie zobaczyliśmy najważniejszych polityków idących razem i wspólnie się modlących. Zgromadził się tłum ludzi. Choćby na chwilę poczuliśmy namiastkę wspólnoty i bezpieczeństwa. To pokazuje, że mimo ostrego sporu politycznego oczekujemy czegoś innego. Spór jest częścią codzienności, ale powinny istnieć granice, których nie wolno przekraczać.

Niestety, szkoła również stała się zakładnikiem polityków, a najbardziej dotyczy to właśnie wychowania. Jeszcze 20–30 lat temu miało ono w szkole inną rangę. Dzisiaj stało się w pewnym sensie dodatkiem do przekazywania wiedzy.

Tymczasem brak wychowania coraz bardziej doskwiera. Jestem przekonany, że jednym ze źródeł kryzysów psychicznych młodych ludzi jest również brak odpowiednio ukształtowanego systemu wartości.

Dlatego konferencja będzie miała charakter naukowy. Chcemy, aby spotkali się naukowcy, praktycy i młodzi ludzie, którzy wspólnie zastanowią się, w jakim miejscu jesteśmy i jakie działania należy podjąć, by wzmocnić wychowanie do wartości w szkole.

Wspomniał Pan o naukowcach i praktykach. Jak dobieraliście prelegentów? Program obejmuje zarówno profilaktykę, jak i edukację w perspektywie europejskiej.

Chcieliśmy pokazać różne aspekty wychowania do wartości. Konferencję rozpocznie debata młodych ludzi, a następnie odbędą się wykłady poświęcone programowi wychowawczo-profilaktycznemu szkoły, wspólnym wartościom ponad podziałami światopoglądowymi oraz roli etyki niezależnej. O tym ostatnim zagadnieniu opowie dr Magdalena Matusiak-Rojek z Uniwersytetu Łódzkiego.

Poruszymy również temat wolontariatu. Wystąpię wspólnie z Krzysztofem Tomiakiem, ale przede wszystkim oddamy głos młodzieży. Andrzej Wołosewicz, nauczyciel etyki z Warszawy, przedstawi zagrożenia wynikające z zaniedbania wychowania, a dr Michał Kranc z Uniwersytetu Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie opowie o profilaktyce zaburzeń i konsekwencjach braku wychowania opartego na wartościach.

Z kolei dr Karoliną Ebelt z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu przybliży europejski kontekst edukacji religijnej. Konferencję zakończy panel dyskusyjny. Zależy nam na spotkaniu naukowców, nauczycieli i rodziców, aby skonfrontować różne doświadczenia i wspólnie porozmawiać o wychowaniu.

Chciałabym zapytać także o Europejskie Forum Nauczycieli Religii, do którego przystąpiło Stowarzyszenie Katechetów Świeckich. Co członkostwo w tej organizacji może przynieść stowarzyszeniu?

Otrzymaliśmy już potwierdzenie członkostwa w EFTRE, czyli Europejskim Forum Nauczycieli Religii. Dotychczas rozmawialiśmy o edukacji religijnej przede wszystkim na krajowym forum. Teraz chcemy wyjść z tą dyskusją poza Polskę.

Przedstawiciele Forum są zainteresowani tym, co dzieje się w naszym kraju. Na rynku niemieckim pojawiły się już nasze publikacje i informacje o działalności stowarzyszenia, szczególnie dotyczące obywatelskiego projektu ustawy „Tak dla religii i etyki w szkole”.

Widzimy, że w EFTRE jest miejsce dla nas. Chcemy przełamywać stereotypowe postrzeganie edukacji religijnej jako czegoś infantylnego czy nieprzystającego do współczesnej szkoły oraz pokazywać jej miejsce w nowoczesnym systemie edukacji. Ważnym zagadnieniem jest również pozycja zawodowa nauczycieli religii w różnych krajach europejskich. Możemy wiele nauczyć się od innych państw, ale także wnieść własne doświadczenia do europejskiej dyskusji.

Obywatelski projekt ustawy dotyczącego nauczania religii w szkole jest zamrożony w komisji sejmowej. Czy SKŚ zamierza podejmować kolejne działania?

Tak, nieustannie działamy w tej sprawie i jesteśmy niezłomni. W przyszłym roku, pod patronatem wicemarszałka Sejmu, chcemy zorganizować konferencję poświęconą wartościom w polskiej edukacji. Chcielibyśmy zaprosić na nią uczestników listopadowego spotkania w Poznaniu oraz przedstawicieli EFTRE.

Jeśli chodzi o obywatelski projekt ustawy, nadal zabiegamy o jego dalszy los. Wystosowaliśmy pismo do marszałka Sejmu Włodzimierza Czarzastego. Zgodnie z regulaminem Sejmu projekt obywatelski skierowany do komisji powinien doczekać się sprawozdania z jej prac po upływie roku. Pierwsze czytanie odbyło się 26 września ubiegłego roku, więc termin ten już minął.

Otrzymaliśmy odpowiedź, z której wynika, że marszałek skierował do przewodniczącej Komisji Edukacji Krystyny Szumilas pismo z pytaniem o tę samą kwestię, którą poruszyliśmy w naszej korespondencji. Na tym korespondencja właściwie się zatrzymała.

Ten artykuł powstał dzięki naszym Darczyńcom. Dziękujemy za Wasze wsparcie.