Polacy jedzą coraz więcej cukru. Neurobiolożka ostrzega przed jego wpływem na mózg

Dr Nicole Avena doktoryzowała się z psychologii i neuronauki na Uniwersytecie Princeton, odbyła staż podoktorski na Uniwersytecie Rockefellera, a obecnie jest profesorem neuronauki w Icahn School of Medicine at Mount Sinai w Nowym Jorku; wykłada również w Princeton jako visiting professor psychologii zdrowia. Ma na koncie ponad siedemdziesiąt publikacji naukowych dotyczących jedzenia, uzależnień, otyłości i zaburzeń odżywiania.

W rozmowie opublikowanej przez „The Telegraph", przedrukowanej w Polsce przez Onet, opisuje, od czego zaczęła.

Przełomem było dla niej przyjrzenie się składowi żywności przetworzonej. Jak mówi, wiele produktów zawiera ilości cukru, których nigdy nie spotkalibyśmy w naturze, a mózg jest każdego dnia wielokrotnie bombardowany dawkami około dziesięciokrotnie większymi od naturalnych.

Co pokazały badania w laboratorium

Podstawą naukową tej tezy jest praca, którą Avena opublikowała w 2008 roku wraz z Pedro Radą i Bartleyem Hoeblem w „Neuroscience and Biobehavioral Reviews". Zespół sprawdzał, czy cukier potrafi wywołać u szczurów zachowania charakterystyczne dla uzależnienia, i badał cztery zjawiska: napadowe objadanie się, objawy odstawienne, głód substancji oraz wrażliwość krzyżową na inne środki.

Zwierzęta miały dostęp do roztworu cukru przez ograniczony czas w ciągu doby. Przy takim schemacie spożycie rosło, a powtarzane napady objadania się raz po raz uwalniały dopaminę w jądrze półleżącym – strukturze mózgu zaangażowanej w układ nagrody. Objawy odstawienne, między innymi szczękanie zębami i zachowania lękowe, wiązano ze zmianami w układzie opioidowym: udawało się je wywołać naloksonem, czyli lekiem blokującym receptory opioidowe.

Sama autorka i inni badacze zaznaczają granice tego modelu. Zachowania przypominające uzależnienie pojawiały się przy przerywanym dostępie do cukru; przy dostępie nieograniczonym nie rozwijały się. Objawy odstawienne były słabsze niż po opioidach i zwykle wymagały dodatkowego bodźca. Bartley Hoebel sugerował, by mówić raczej o zwierzętach „zależnych od cukru“, bo nie wykazano u nich wszystkich elementów definicji uzależnienia. „Uzależnienie od jedzenia” nie jest też odrębną jednostką w klasyfikacjach psychiatrycznych.

Cukiernica, która znika codziennie

Dane Głównego Urzędu Statystycznego za 2025 rok pokazują wzrost: spożycie cukru w przeliczeniu na mieszkańca sięgnęło 43,1 kg wobec 39,8 kg rok wcześniej. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca dorosłym nie więcej niż 50 gramów cukrów wolnych dziennie, a najlepiej poniżej 25 gramów. Polska średnia odpowiada mniej więcej 118 gramom na dobę.

Statystyka obejmuje cukier w każdej postaci, nie tylko ten z cukiernicy. Spadek zużycia cukru sypkiego w gospodarstwach domowych bywa równoważony przez cukier ukryty w produktach gotowych: w jogurtach owocowych, pieczywie, sosach, płatkach śniadaniowych, napojach.

Substancja, która początkowo poprawia nastrój, z czasem przestaje wystarczać, a jej odstawienie wywołuje niepokój. Powtarzalność tego wzorca – od alkoholu i leków przeciwbólowych po hazard i Internet – sprawia, że rozpoznanie go wcześnie ma znaczenie wychowawcze, zwłaszcza w rodzinach z małymi dziećmi, których preferencje smakowe dopiero się kształtują.

Avena podkreśla przy tym, że wyjście z nawyku nie wymaga dramatycznych postanowień. Jej propozycja to stopniowe ograniczanie, czytanie etykiet i wymiana produktów o największej zawartości cukru, a nie jednorazowa rezygnacja ze wszystkiego, która zwykle kończy się powrotem do punktu wyjścia.

W polskich warunkach pierwszym krokiem bywa sprawdzenie, ile cukru kryje się w rzeczach, których nikt nie uważa za słodycze. Zwykle okazuje się, że to właśnie tam, a nie w świątecznym cieście, znajduje się większość dziennej dawki.

Źródło: Onet, Farmer.pl, Rynek Zdrowia

Ten artykuł powstał dzięki naszym Darczyńcom. Dziękujemy za Wasze wsparcie.