Opoka - Portal katolicki
opoka.newsopoka.photo
Pekao


Małgorzata Klecka 1,2,

„FASD a odrzucenie”

Odrzucenie jest traumatycznym doświadczeniem które pozostawia swój ślad na całe życie. Kojarzy się z przemocą, zaniedbaniem, opuszczeniem i krzywdzeniem ze strony rodziców lub innych osób znaczących w życiu dziecka. W przypadku dzieci po prenatalnej ekspozycji na alkohol picie przez matkę alkoholu w ciąży może być sygnałem odrzucenia kierowanym do dziecka. Dzieje się tak zwłaszcza w przypadku niechcianej ciąży. „Nie chcę cię”, „jesteś dla mnie problemem”, „lepiej byłoby, gdybyś się nie urodził”. W taki sposób rozpoczyna się proces odrzucenia w okresie prenatalnym, choć trzeba pamiętać , że skutki odrzucenia dotkną także te dzieci, których matki spożywały alkohol w ciąży nieświadomie, a opuszczenie dziecka było konsekwencją braku możliwości dbania o nie (bieda, brak wsparcia, kryzys rodzinny itp.).

Wszystkie dzieci trafiające do opieki zastępczej, adopcji, opieki instytucjonalnej bez względu na wiek doświadczają skutków opuszczenia przez biologiczną matkę. W swojej teorii przywiązania Bowlby dowodził, że wykształcenie relacji przywiązania z bliskimi osobami stanowi fundament przeżycia i rozwoju. W sytuacji odrzucenia nie jest możliwe wykształcenie prawidłowej, bezpiecznej relacji z osobami bliskimi.

Skutki odrzucenia w życiu emocjonalnym:

Reakcja na odrzucenie ma swoje konsekwencje biologiczne. Należą do nich m.in.

  1. Rozregulowanie osi HPA . HPA to oś podwórzowo-przysadkowo-nadnerczowea (HPAhypothalamic- pituitary-adrenal axis), która stanowi m.in. mechanizm odpowiedzi ustroju na stres.
  2. Podwyższony poziom kortyzolu w sytuacjach nie stresujących
  3. Przyspieszone dojrzewanie
  4. Nadaktywny układ współczulny (obniżona odporność)

Zarówno u osób po prenatalnej ekspozycji na alkohol (PAE — Prenatal Alcohol Exposure) jak i osób po odrzuceniu występuje bardzo wysoki wskaźnik zaburzeń psychicznych:

Nawet u dzieci 6 letnich obserwuje się objawy depresji (dotyczy to szczególnie dziewczynek)

Długotrwałe krzywdzenie powoduje u dzieci wysoki poziom zachowań agresywnych obserwowanych i doświadczanych głównie przez nauczycieli i rówieśników. Z badań wynika, że agresywne zachowanie ma związek z krzywdzeniem i zaniedbaniem. Wycofanie z kontaktów społecznych ma związek z odrzuceniem przez rówieśników Rezultaty są identyczne w grupie chłopców I dziewcząt (Bolger & Patterson, 2001). Według badań prowadzonych w Edmonton w grupie 96 dzieci z FASD w klinice FASD aż 74% miało problemy ze zdrowiem psychicznym. Dzieci były w wieku 4 - 17 lat (średnio: 9). Wszystkie miały potwierdzoną wywiadem PAE (prenatalna ekspozycja na alkohol). 52 dzieci miało zdiagnozowany FASD; 44 było bez diagnozy.

Zarówno FASD jak i wczesnodziecięce odrzucenie mają wpływ na długość życia i stan zdrowia. Tylko 3% z tej grupy żyje dłużej niż 65 lat.

FASD i odrzucenie a samobójstwo.

W grupie podejmującej próbę samobójstwa stwierdzono:

Z badań prof. Streissguth wynika, że 3% (5/162) badanych w wieku 6-11 lat, 12% (21/163) w wieku 12- 20 lat i 23% (21/90) wieku 21- 51 kat podjęło się próby samobójczej. Wynik 23% to pięciokrotnie częściej niż wynosi średnia w populacji USA.

W przypadku doświadczenia odrzucenia prawdopodobieństwo prób samobójczych w wieku dorosłym wzrasta 30-krotnie (3000%) przy wyniku 7 punktów w kwestionariuszu ACE (kwestionariusz oceny negatywnych doświadczeń dziecięcych - adverse childhood experiences — ACE). Prawdopodobieństwo prób samobójczych u dzieci i adolescentów wzrasta 51-krotnie (5100%) przy wyniku 7 I więcej pkt kwestionariusza ACE. Samobójstwo u takich osób nie jest reakcją sytuacyjną spowodowaną przez „chorobę psychiczną”, narkotyki, odrzucenie przez grupę rówieśniczą, trudności szkolne itp. Jest raczej strategią radzenia sobie (ucieczki) od skutków doświadczenia odrzucenia, które wydają się czymś nie do zniesienia.

Jak pomóc dziecku z FASD po przeżyciu odrzucenia — wskazówki dla opiekunów.

  1. Rozumieć, co się dzieje z dzieckiem
  2. Rozumieć symptomy, nie traktować ich jako cech charakteru lub osobowości dziecka.
  3. Być „kontenerem” emocji dziecka. Dziecko, które doświadczyło odrzucenia nie miało szansy konfrontować się ze stabilnym emocjonalnie, zrównoważonym, rozumiejącym opiekunem. Nawykowo reaguje złością lub prowokuje opiekunów do negatywnych zachowań. Opiekun musi znaleźć w sobie dużo zasobów cierpliwości i spokoju, by móc „wchłonąć w siebie” wszelkie negatywne emocje dziecka i nie oddać tym samym.
  4. Nie dać się sprowokować, obierać strategie przeciwne do prowokacji.
  5. Być przygotowanym na trudne sytuacje. Pomoc dziecku odrzuconemu powinna być przemyślana i konsekwentna. Dzieci takie częściej i bardziej intensywnie niż inne „sprawdzają” swoich opiekunów i potrzebują bardzo mocnych, wyraźnych granic, by mogły bezpiecznie w nich wzrastać i leczyć swoje emocjonalne zranienia.

Reakcja na odrzucenie

W przypadku niektórych osób, nierzadko zdarza się to u dzieci wychowujących się w rodzinach zastępczych, reakcja na odrzucenie może być znacznie opóźniona. Straty z przeszłości mogą mieć wpływ na bieżące decyzje i często komplikują całe życie. Dzieci takie mogą czuć się „jak w pułapce”, bardzo często chorują lub nieustannie są pełne złości zupełnie nie rozumiejąc przy tym, co się z nimi dzieje. Nie rozumieją także, że to właśnie sytuacja nieprzeżytej żałoby trzyma je w sytuacji nieprzemijającego kryzysu. Badania pokazują, że poczucie straty (stan żałoby) powoduje zmiany w działaniu systemu nerwowego, hormonalnego i oddechowego oraz osłabia system odpornościowy organizmu. Ludzie będący w tym stanie są szczególnie narażeni na choroby psychiczne i fizyczne. Pierwszą reakcją na odrzucenie/stratę bliskiej osoby jest zwykle szok, niedowierzanie, wypieranie tego faktu ze świadomości. Reakcje te są tym silniejsze, im mniej spodziewana była strata i im młodszej osoby dotyczy. Dlatego złudzeniem jest wiara w to, że niemowlęta i małe dzieci mogą przejść przez ten proces nie ponosząc żadnych kosztów. Skutki odrzucenia mogą obejmować kilka obszarów życia i dotykać człowieka na wielu poziomach: fizjologicznym, emocjonalnym, poznawczym i duchowym.

Formą emocjonalnej odpowiedzi na sytuację utraty jest żal. Przeżywanie żalu zakłada cierpienie psychiczne. Uważa się, że jest to proces niezbędny, a ludzie, którzy nie są w stanie przeżywać żalu, nie potrafią otrząsnąć się z poczucia utraty.

Objawy żalu

Etapy straty/odrzucenia wg Johna Bowlby'ego i Catherine Sanders:

Etap Bowlby Sanders Charakterystyka
  1. Odrętwienie Szok
    utrata wiary, zakłopotanie, zniecierpliwienie, poczucie odrealnienia i beznadziejności, niedowierzanie, wewnętrzny zamęt, wzburzenie, bezradność, stan alarmu, psychologiczne dystansowanie się)
  2. Tęsknota
    Uświadomienie sobie straty
    Niepokój, poczucie winy, lęk i frustracji. Kłopoty ze snem i częste wybuchy płaczu, konflikty emocjonalne, przewlekły stres, nadwrażliwość, gniew.
  3. Dezorganizacja i rozpacz
    Pogodzenie się/
    wycofanie się/chronienie siebie
    Pogodzenie się ze stratą, lecz jej akceptacja rodzi depresję i rozpacz albo poczucie bezradności.e Ogromne zmęczenie i ciągła potrzeba snu, rozpacz, osłabienie systemu odpornościowego, zamrożenie, żal.
  4. Reorganizacja
    Wyleczenie i odnowa
    Odzyskanie kontroli nad sobą. Proces zapominania i pojawienie się nadziei, wzrost poziomu energii, poprawa stanu zdrowia, poprawa jakości snu i zmniejszenie się objawów depresji. Rezygnowanie z dawnych ról, tworzenie nowej tożsamości, przebaczanie i zapominanie, poszukiwanie znaczenia, zabliźnianie się ran; odnowa (rozwijanie nowej świadomości siebie, akceptowanie odpowiedzialności, uczenie się życia bez utraconej relacji, zajęcie się swoimi potrzebami wewnętrznymi, aktywny kontakt ze światem, wyznaczanie nowych celów)

Wzorce żalu wg. C.Wortman i R.Silver

Dzieci w rodzinach zastępczych, adopcyjnych, placówkach w rozmaity sposób radzą sobie z odrzuceniem. Do najtrudniejszych należą jednak takie sytuacje, w których dzieci doznały utraty biologicznych rodziców na bardzo wczesnym etapie rozwoju. Często latami tkwią w wewnętrznym odrętwieniu i zaprzeczaniu sprawiając wrażenie, że są zżyte i spojone ze swoimi przybranymi rodzicami. Bywa jednak, że w okresie adolescencji pod wpływem rozmaitych okoliczności wchodzą w proces żałoby. Opiekunowie mają wówczas wrażenie, że z dzieckiem dzieje się coś złego i ta przemiana ich przeraża. Nie rozumieją, że dziecko wreszcie weszło na drogę prowadzącą do uzdrowienia.


1Fundacja Fastryga; Pracownia Psychoedukacji i Terapii, Lędziny

2Doktorantka Wydziału Lekarskiego Śląskiego Uniwersytetu Medycznego - Katedra Psychiatrii i Psychoterapii Śląskiego Uniwersytetu Medycznego.

opr. ab/ab


 


Podziel się tym materiałem z innymi:


Kliknij aby zobaczyć dokumenty zawierające wybrany tag: depresja adopcja zaburzenia emocjonalne choroba dwubiegunowa FAS FAE prenatalna ekspozycja na alkohol FASD opieka zastępcza opieka instytucjonalna bezpieczne relacje z bliskimi PAE Prenatal Alcohol Exposure objawy depresji reaktywne zaburzenia więzi próby samobójcze cierpienie psychiczne
 
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W