Szkoła ma uczyć nie tylko zapamiętywania informacji, ale także ich rozumienia i zastosowania w życiu

Podstawa programowa określa, czego uczniowie się uczą, wyznacza cele kształcenia i wychowania oraz precyzuje wymagania szczegółowe dotyczące wiedzy i umiejętności, które powinien opanować każdy uczeń.

W tym roku część uczniów czeka zmiana. Od 1 września 2026 r., a realnie od 2 września – wraz z początkiem zajęć, w przedszkolach i podstawówkach wprowadzana będzie nowa podstawa programowa kształcenia ogólnego. Jest związana z reformą programową „Reforma26. Kompas Jutra”. Projekty przygotowali eksperci wyłonieni przez Instytut Badań Edukacyjnych – Państwowy Instytut Badawczy (IBE-PIB) w ogólnopolskiej rekrutacji.

Nauka przez działanie – to funkcjonuje już w wielu szkołach

Jak mówi Elżbieta Strzemieczna – kierowniczka Zespołu ds. Reformy Edukacji w IBE-PIB, celem nowej podstawy programowej jest przede wszystkim budowanie pogłębionej wiedzy – takiej, którą uczniowie będą potrafili łączyć i wykorzystywać zdobyte informacje w codziennym życiu.

„Większy nacisk kładziemy zatem na naukę przez działanie” – dodała.

Mają temu służyć m.in. doświadczenia edukacyjne uwzględnione w wymaganiach szczegółowych dla poszczególnych przedmiotów. – Na języku polskim może to być np. stworzenie komiksu inspirowanego lekturą, na matematyce – sporządzenie budżetu szkolnej wycieczki, na języku obcym – wykorzystanie gry planszowej do utrwalenia nowych zwrotów i słówek – wyjaśniła.

Zwróciła jednak uwagę, że „takie aktywności nie są niczym nowym”, bo w wielu szkołach nauczyciele pracują w ten sposób od lat. Eksperci chcą jednak, by stało się to standardem. – Chcemy też mocniej akcentować to, że wiedza jest interdyscyplinarna i nie kończy się na granicach jednego przedmiotu. Dlatego w nowej podstawie programowej wprowadzamy moduły tematyczne, czyli obszary, które pozwalają nauczycielom łączyć treści z różnych przedmiotów i pokazywać uczniom ich wzajemne powiązania – zaznaczyła.

Strzemieczna dodała, że do klas IV, a w kolejnych latach także V i VI, wraca przyroda, na której uczniowie w sposób całościowy będą poznawać zagadnienia z biologii, chemii, geografii i fizyki. Wracają też zajęcia praktyczno-techniczne, na których nauczą się m.in. używać narzędzi. – Np. po to, by byli w stanie samodzielnie wymienić przebitą dętkę w oponie roweru – dodała.

Tydzień projektowy

Nowością jest tydzień projektowy – w tym roku szkolnym nieobowiązkowy. – Przez pięć kolejnych dni w szkole nie będzie tradycyjnych lekcji. Uczniowie i uczennice będą w tym czasie w grupach realizować interdyscyplinarne projekty. Będą wykorzystywać wiedzę z różnych przedmiotów, rozwijać umiejętność kreatywnego myślenia, uczyć się współpracy oraz brania odpowiedzialności za rezultat wspólnych działań – wyjaśniła.

Zapytana o powód zmian, ekspertka odparła, że „dotychczasowy model edukacji w dużej mierze koncentrował się na realizacji rozbudowanych treści programowych i sprawdzeniu stopnia ich opanowania przez uczniów”. – Tymczasem współczesny świat wymaga czegoś więcej niż samego zasobu wiadomości. Potrzebujemy edukacji, która łączy wiedzę, kompetencje i sprawczość – dopiero takie połączenie pozwoli młodym ludziom świadomie działać i radzić sobie z rzeczywistymi wyzwaniami – podkreśliła.

Zaznaczyła przy tym, że wiedza pozostaje fundamentem edukacji, bo nie chodzi o jej ograniczenie ani odejście od wymagań merytorycznych, „lecz o zmianę sposobu, w jaki uczniowie się nią posługują”.

„Szkoła powinna uczyć nie tylko zapamiętywania informacji, ale także ich rozumienia, łączenia i wykorzystywania w praktyce” – dodała.

Wyjaśniła, że kompetencje pozwalają tę wiedzę przekuć w działanie. – Dlatego w nowych podstawach programowych większy nacisk położyliśmy na kompetencje przekrojowe, takie jak krytyczne myślenie, współpraca, komunikacja, samodzielność, kierowanie sobą czy podejmowanie decyzji – dodała.

Przygotować do funkcjonowania w nieprzewidywalnym świecie

Zdaniem ekspertki

„największym wyzwaniem, przed którym stoi polska szkoła, jest przygotowanie uczniów i nauczycieli do funkcjonowania w świecie, którego nie potrafimy dziś dokładnie przewidzieć.Do nauczenia młodych ludzi jak się uczyć, by w przyszłości mogli pracować w zawodach, których jeszcze nie wymyślono” – zaznaczyła.

Zwróciła uwagę, że rozwój sztucznej inteligencji już zmienia sposób, w jaki pracujemy, uczymy się i korzystamy z wiedzy. – Jeśli odpowiedź na proste pytanie może wygenerować algorytm, wartość zyskuje to, czego AI nie zrobi za ucznia: krytyczna ocena informacji, formułowanie własnych wniosków, twórcze łączenie wiedzy z różnych dziedzin – oceniła.

Szkoła dopasowana do indywidualnych potrzeb

Równie istotne – dodała – są zmiany demograficzne, które już dziś wpływają na funkcjonowanie szkół. – Z jednej strony mamy coraz mniej liczne roczniki, z drugiej – coraz bardziej zróżnicowane klasy. W polskich szkołach uczy się coraz więcej dzieci i młodzieży z doświadczeniem migracji, coraz więcej uczniów i uczennic mierzy się też z różnego rodzaju trudnościami w uczeniu się – zauważyła.

To oznacza – zdaniem Strzemiecznej – konieczność „odejścia od myślenia o szkole jako miejscu, w którym wszyscy uczą się w ten sam sposób i w tym samym tempie, na rzecz szkoły bardziej dopasowanej do indywidualnych potrzeb”. Wymaga to też – uważa – nowego spojrzenia na rolę nauczyciela i nauczycielki. – Jako osób, które nie tylko przekazują wiedzę, ale przede wszystkim pomagają uczniom odnajdywać się w zmieniającym się świecie – wspierając ich w rozwijaniu sprawczości i samodzielności, rozbudzając w nich ciekawość świata oraz zachęcając ich do ciągłego uczenia się nowych rzeczy – dodała.

Dlatego – zaznaczyła – tak ważne jest jednoczesne wspieranie nauczycieli w stosowaniu skutecznych metod nauczania oraz upowszechnianie najlepszych praktyk w szkołach. – I właśnie o tym jest ta reforma – podkreśliła.

Trzeba uczyć samodzielnego rozumowania i stosowania zdobytej wiedzy

Ekspertka oceniła też, że „polska szkoła całkiem nieźle radzi sobie z przekazywaniem wiedzy przedmiotowej”, o czym świadczą np. wyniki badań PISA 2022, w których polscy piętnastolatkowie osiągali wyniki powyżej średniej OECD w matematyce, rozumieniu czytanego tekstu i naukach przyrodniczych.

„Z tych samych badań wiemy jednak, że lepiej radzą sobie z zadaniami typowymi, opartymi na znanych schematach, niż z tymi, które wymagają samodzielnego rozumowania, wyjaśnienia toku myślenia czy zastosowania wiedzy w nowej sytuacji” – dodała.

„Najbardziej niepokojące są jednak jej zdaniem wyniki niekognitywne, dotyczące tego, jak uczniowie odbierają szkołę. – I tu możemy mówić o poważnym kryzysie – zaznaczyła.

Wskazała, że aż 58 proc. polskich uczniów uważa, że szkoła niewiele zrobiła, aby przygotować ich do dorosłego życia, a tylko 26 proc. deklaruje, że lubi uczyć się w szkole nowych rzeczy – to najniższy wynik wśród krajów UE. – Do tego dochodzą bardzo słabe wyniki w zakresie satysfakcji z życia i poczucia przynależności uczniów do szkoły – w tych obszarach w PISA 2022 zajmujemy się jako Polska odpowiednio 69. i 71. miejsce wśród krajów OECD, a więc – mówiąc kolokwialnie – zamykamy niechlubną stawkę – powiedziała ekspertka.

Dlatego – zaznaczyła – potrzebujemy szkoły, która „nie tylko skutecznie przekazuje wiedzę, ale przede wszystkim uczy, jak z niej korzystać, rozwiązywać problemy, współpracować z innymi”.

MEN wielokrotnie podkreślało, że reforma programowa to „rozłożona na lata, kompleksowa zmiana, która będzie wprowadzana stopniowo od roku szkolnego 2025/2026”. W tym roku szkolnym obejmie uczniów klas I i IV szkół podstawowych. W następnych latach – kolejne roczniki: w roku szkolnym 2027/2028 – uczniów klasy I i II oraz klasy IV i V, a w 2028/2029 – uczniów klas I, II i III oraz klas IV, V i VI, aż do objęcia wszystkich klas szkoły podstawowej.

Za rok – od 1 września 2027 r. – reforma programowa będzie wprowadzana w szkołach ponadpodstawowych. Też będzie wprowadzana stopniowo począwszy od I klas.

Źródło: