Zanim spełni się proroctwo „miecze przekują na lemiesze” i znikną wszelkie wojny, ludzkość musi budować kruchy „pokój porządku” – uczył św. Augustyn. Nie da się go zbudować bez podstaw moralnych i bez sprawiedliwego ładu społecznego – przypomina George Weigel, a jego słowa mają szczególny wydźwięk w kontekście spotkania przywódców trzech mocarstw w Chinach.
Niedziela Chrystusa Króla i zbliżający się adwent kieruje nasze myśli ku czasom ostatecznym, ku spotkaniu z Księciem Pokoju, którego panowanie położy kres wszelkim wojnom. Zanim jednak to się stanie, musimy budować kruchy pokój, który św. Augustyn określa mianem „tranquillitas ordinis”. Wymaga to trzeźwego politycznego realizmu, opartego na mocnych podstawach etycznych. Bez jednego i drugiego wszelkie próby budowania pokoju będą fikcją.
Pokój wymaga porządku społecznego i moralnego
W Mieście Bożym św. Augustyn nauczał, że pokój, do którego zdolny jest ten świat, to dobrze uporządkowana zgoda lub tranquillitas ordinis, czyli „spokój porządku”. Co miał na myśli? Porządek społeczny musi być oparty na sprawiedliwym stosowaniu sprawiedliwych praw. Jest to możliwe w społeczeństwach, w których władza akceptuje swoje ograniczenia, a obywatele mają realny wpływ na władze. Choć może istnieć pozorny „porządek” w Chinach, Korei Północnej i Rosji, w rzeczywistości jest to porządek oparty na przemocy i represjach. W totalitarnych reżimach nie jest możliwe budowanie tego, co przez tranquillitas ordinis rozumiał Augustyn.
Pierwszy wniosek jest więc następujący: każdy rzeczywisty ziemski pokój „porządku” musi obejmować sprawiedliwość i wolność.
Nie istnieje „ustrój doskonały”...
Ani św. Augustyn, ani późniejsze nauczanie Kościoła w kwestiach społecznych nie daje podstaw do złudnych nadziei, że na ziemi uda się stworzyć jakiś doskonały ustrój. Każde społeczeństwo, w tym każda demokracja jest „ciągłym eksperymentem”.
„Jak nauczał Jan Paweł II w encyklice społecznej Centesimus Annus z 1991 roku, konieczna jest krytyczna masa ludzi, żyjących pewnymi cnotami, aby mogła funkcjonować polityka, prawo i rynki – mechanizmy wolności politycznej i gospodarczej, tak aby jednostki mogły rozkwitać w więziach solidarności społecznej.”
To trzeba mocno podkreślić: same zewnętrzne mechanizmy ekonomiczne, prawne i polityczne nie wystarczą. Gdy upada porządek moralny, gdy większość obywateli lekceważy normy etyczne, porządek społeczny – a co za tym idzie – pokój nie da się utrzymać.
...istnieje jednak „pokój porządku”
Istnieją sytuacje szczególne, w których pokój zostaje niejako narzucony z zewnątrz. Tak stało się u kresu II wojny światowej, gdy alianci narzucili warunki pokoju zarówno Niemcom, jak i Japonii. Hydra dwóch totalitarnych reżimy została pozbawiona głów, aby jednak nie odrosły kolejne, trzeba było narzucić odpowiednie zasady, służące rozwojowi demokracji. Wymuszony w ten sposób pokój okazał się trwały, co jest naprawdę istotnym sukcesem, biorąc pod uwagę, że polityczne napięcie między Francją a Niemcami trwało ponad 10 wieków, sięgając swymi korzeniami do czasów Zachodnich i Wschodnich Franków z imperium Karola Wielkiego. Po dwóch wyniszczających wojnach światowych w XX w. udało się wreszcie wypracować instytucje i mechanizmy, które położyły kres temu konfliktowi.
To drugi istotny element Augustyńskiego przepisu na pokój. Nikt nie łudzi się, że po II wojnie światowej nagle udało się przemienić Francuzów czy Niemców w anioły. Owszem, pokój ziemski wymaga podstaw moralnych, ale nie idealizuje rzeczywistości. Oprócz moralnego fundamentu potrzebny jest także sprawiedliwy i dobrze przemyślany system społeczno-prawny.
W przypadku Niemiec i Francji można dopatrzeć się istotnych zmian w nastawieniu społeczeństw, ale pokój między tymi dawnymi wrogami jest wynikiem czegoś więcej niż wybuchu empatii – zauważa Weigel.
„Jest wynikiem gęstej sieci relacji politycznych i gospodarczych, przełożonych na prawne instrumenty traktatów, które pozwalają na rozstrzyganie i rozstrzyganie trwających konfliktów innymi środkami niż armie, marynarki i siły powietrzne. To samo można powiedzieć o relacjach między Japonią a wieloma sąsiednimi państwami Azji Wschodniej, które kiedyś próbowała uzależnić w de facto imperialnym systemie.”
Pokój realistyczny to nie pacyfizm
Jeśli pragniemy pokoju na ziemi, musimy podchodzić do niego z Augustyńskim realizmem. W doczesności nigdy nie osiągniemy pokoju eschatologicznego. Pokój królestw tego świata nie będzie nigdy pokojem Królestwa Bożego, w którym „wilk zamieszka wraz z barankiem, pantera z koźlęciem razem leżeć będą, cielę i lew paść się będą społem i mały chłopiec będzie je poganiał” (Iz 11,6). Pokój Chrystusa Króla opiera się na głębokiej relacji miłości z Bogiem, porządkującej zarówno nasze własne wnętrze, jak i relacje międzyludzkie. Pokój doczesny ma znacznie bardziej kruchy charakter i nie zawsze da się go osiągnąć bez odwołania się do oręża.
„Jak naucza św. Augustyn i długa tradycja katolickiej nauki społecznej, pokój na tym świecie można i trzeba budować, zanim miecze zostaną przekształcone w lemiesze. Tak właśnie, miecze są czasem potrzebne, by lemiesze mogły wykonywać swoją pokojową pracę. Wie o tym Ukraina. My także powinniśmy o tym pamiętać, także wtedy, gdy dążymy do minimalizowania konieczności używania miecza i ograniczenia szkód, gdy konieczne jest użycie miecza do obrony słusznych spraw, jak to z pewnością ma miejsce na Ukrainie.”
Ostateczny wniosek jest więc następujący: jeśli zabraknie realizmu, jeśli zgodzimy się na to, by warunki pokojowe dyktował totalitarny reżim, nie łudźmy się, że będzie to pokój trwały. Będą to jedynie pozory pokoju, a narzucony w ten sposób porządek będzie służył dalszej realizacji demonicznych planów totalitarnych uzurpatorów. Na to nie można pozwolić.