Kontrowersje, które pojawiły się po ujawnieniu informacji, że za duszę zamachowca z Krakowa, Michała O. odprawiona została Msza św., wskazują na to, że wiele lekcji mamy jeszcze do odrobienia jako chrześcijanie.
„Nie bójcie się tych, którzy zabijają ciało, lecz duszy zabić nie mogą. Bójcie się raczej Tego, który duszę i ciało może zatracić w piekle.” (Mt 10, 28)
Te słowa z Ewangelii powinniśmy przypominać sobie za każdym razem, gdy spotykamy się z doczesnymi dramatami, gdy czujemy się bezsilni wobec zła i dopada nas chęć zemsty, a jednocześnie dręczy nas pytanie: „Boże, dlaczego na to pozwoliłeś?”
Zemsta totalna to klęska totalna
Pozwólcie, że odwołam się do literatury, choć to dziś wyjątkowo niemodne. W trzecim akcie szekspirowskiego dramatu Hamlet ma okazję zabić niegodziwego stryja. Odstępuje jednak od dokonania tego czynu, ponieważ widzi, że stryj się modli. Skoro tak, to zabicie go w takiej chwili nie byłoby „zemstą doskonałą”, ponieważ skruszony modlitwą stryj trafiłby do nieba, a Hamlet pragnie właśnie zemsty totalnej, tak aby zatracić nie tylko ciało, ale i duszę złoczyńcy.
„Modli się; teraz mógłbym to uczynić;
Teraz uczynię. Ale tym sposobem
Pójdzie do nieba; i toż będzie zemstą?
Trzeba się nad tym zastanowić. Nędznik
Zabija mego ojca i ja za to,
Ja, syn jedyny zamordowanego,
Posyłam tegoż nędznika do nieba.
To by nagrodą było, a nie zemstą. (…)Gdybym go zabił teraz, kiedy skruchą
Oczyszcza duszę, przygotowanego,
Opatrzonego w podróż z tego świata?
Nie. Czekaj, mieczu, sposobniejszej pory.” – mówi do siebie Hamlet.
Jakiż jest skutek jego decyzji? Szereg tragicznych wydarzeń, których początkiem jest przypadkowe zabójstwo Poloniusza już w następnej scenie dramatu.
Co chce w ten sposób powiedzieć Szekspir odbiorcom dramatu? Ano to, co było oczywiste dla chrześcijan przez całe wieki i czego nie zmąciła nawet angielska reformacja: istnieją dwa porządki, doczesny i wieczny. Ten pierwszy jest podporządkowany temu drugiemu, ale ma też swoją autonomię. W ramach tej autonomii musimy posługiwać się naszym rozumem i wolną wolą, musimy też stanowić prawo i je egzekwować. Nie wolno pomieszać tych dwóch porządków. Jeśli dany czyn wymaga w porządku doczesnym kary, należy ją wymierzyć – nawet, jeśli będzie to kara bardzo surowa. Nie znaczy to jednak, że należy odbierać złoczyńcy szansę na nawrócenie, zamykać mu drogę do wieczności. To już nie należy do porządku doczesnego, ale jest domeną samego Boga. Można więc skazać kogoś na śmierć, a jednocześnie dać mu szansę nawrócenia – nie ma w tym logicznej sprzeczności. I odwrotnie: to, że nawrócił się w więzieniu, nie zmazuje ciężaru jego winy w wymiarze doczesnym.
Nie powinno więc dziwić na to, że Kościół ofiaruje modlitwy, a także Msze za wszystkich, tych dobrych i tych złych, a nawet – tych najgorszych. Prawdopodobnie to właśnie ci ostatni najbardziej potrzebują naszych modlitw i Bożego miłosierdzia. Nie można pragnienia zemsty rozciągać na wieczność.
Czy to znaczy, że modlitwie za złoczyńców powinien towarzyszyć rozgłos? Żadną miarą! Jest on nie tylko niepotrzebny, ale wręcz szkodliwy. Nie można stwarzać nawet najmniejszych pozorów normalizacji zła. Nie można rozluźniać norm moralnych powołując się na miłosierdzie Boże. Bóg patrzy z miłosierdziem na nawracającego się grzesznika, na syna marnotrawnego, który wraca do ojcowskiego domu, a nie na grzesznika zatwardziałego, o hardym karku, który grzeszył, grzeszy i nadal chce grzeszyć zuchwale wierząc, że „Bóg i tak wszystko przebaczy”.
Dlaczego Bóg dopuszcza zło?
I drugi problem: dlaczego tyle zła w świecie? We właściwym zrozumieniu relacji Bożego miłosierdzia i Bożej sprawiedliwości przeszkadza nam pytanie, na które naprawdę trudno odpowiedzieć: skoro Bóg jest nieskończenie dobry, dlaczego dopuszcza tak wiele zła? Dlaczego chorują i umierają dzieci? Dlaczego niewinni ludzie spacerujący po rynku w Krakowie padają ofiarą zamachowca?
Odpowiedź jest jedna, choć być może wielu z nas nie zadowoli: Bóg to wie. Żyjąc w doczesności, nie jesteśmy w stanie spojrzeć na całą naszą rzeczywistość z Bożej perspektywy. Nie widzimy wszystkich okoliczności, wszystkich przyczyn i konsekwencji tego, co dzieje się wokół nas. Możemy jednak wierzyć, że Bóg dopuszcza zło, aby wyprowadzić ostatecznie z niego dobro. Bóg, który pozwolił na ukrzyżowanie swego Syna, aby po trzech dniach Go wskrzesić, jest też w stanie wyprowadzić dobro z najtrudniejszych ludzkich doświadczeń.
Pytanie o istnienie zła w świecie zadawała Bogu przez ponad 20 lat angielska pustelniczka z XIV w., Juliana z Norwich. I taką właśnie odpowiedź otrzymała: zaufaj Mi, wszystko będzie dobrze. Bóg ukazał się jej jako król trzymający w swej dłoni świat, który był jak mały orzeszek. Nie ma takiej rzeczy, nie ma takiego zdarzenia, którego Bóg by nie dostrzegał i nie miał w swej dłoni. Zrozumiemy to jednak dopiero po drugiej stronie – gdy spojrzymy na doczesność z perspektywy wieczności.
I jeszcze jeden przykład z literatury, tym razem dwudziestowiecznej. W „Listach starego diabła do młodego” C.S. Lewis w piątym rozdziale podejmuje temat wojny, która jest zinstytucjonalizowaną formą zbiorowej agresji. Stary diabeł przestrzega młodego, że nie należy wiązać z wojną zbyt wielkich nadziei na demoralizację, ponieważ może być wręcz przeciwnie: dramatyczne okoliczności stawiają ludzi „do moralnego pionu”, zwracając ich serca ku Bogu:
„Weź też pod uwagę, jakie niepożądane zgony zdarzają się w czasie wojny. Ludzie są zabijani w miejscach, gdzie wiedzieli, że mogą zostać zabici i udają się tam przygotowani, jeśli należą do partii naszego Wroga [tj. Boga]”.
Być może właśnie tak jest: Bóg dopuszcza zło w doczesności, ponieważ działa ono na nas trzeźwiąco. Gdy żyjemy w wygodzie, bezpieczeństwie i dobrobycie, zatracamy moralny kompas, skupiamy się na „tu i teraz”. Gdy spadają na nas trudy i cierpienia, będące konsekwencją grzechu (nie tylko naszego!), oczy nam się otwierają i zaczynamy patrzeć na świat i samego siebie w inny sposób. Moralna problematyka dobra i zła przestaje być akademicką teorią, a staje się konkretnym wyzwaniem, z którym musimy się zmierzyć.
Zamiast więc wdawać się w spory o to, czy należy się modlić za złoczyńców, pozwólmy, aby to, co zdarzyło się w Krakowie, dotknęło naszego serca, poruszyło je i skłoniło do zastanowienia się nad kierunkiem, w którym zmierza nasze własne życie. Gdzie trafię u jego kresu, jeśli będę pielęgnować w sobie nieprzebaczenie i pragnienie zemsty?
Msza za zamachowca. Mam nadzieję, że Michał O. poszedł do nieba