Opoka - Portal katolicki
opoka.news
Pekao


Ks. Arkadiusz Baron

ŁACIŃSKIE KOMENTARZE DO LISTU DO TYTUSA (AMBROZJASTER, HIERONIM, PELAGIUSZ) NA TLE RECEPCJI MYŚLI PAWŁOWEJ W STAROŻYTNOŚCI

Studium porównawcze

Copyright © Wydawnictwo WAM 2003



Komentarze do Pawła na Wschodzie

Pierwszym i jednym z najważniejszych komentatorów listów Pawłowych był Orygenes(16). Hieronim w jednym ze swoich listów(17) podaje, że Orygenes napisał następującą ilość ksiąg komentarza do:

Rz - 15

Ga - 5

Ef - 3

Flp - 1

Kol - 2

1 Tes - 3

2 Tes - 1

Tt - 1

Flm - 1

Ponadto - jego zdaniem - Aleksandryjczyk wygłosił 11 homilii na 2 Kor; 21 na Tes; 7 na Ga; 1 na Tt; 18 na Hbr(18). W innym liście wspomina o komentarzu Orygenesa do pierwszego listu św. Pawła do Tessaloniczan(19).

W III/IV wieku powstanie cały szereg komentarzy greckich do listów Pawłowych(20). Tworzyli je, oprócz wspomnianego już Orygenesa, między innymi: (?)Dionizy Aleksandryjski (zm. 264/265)(21); Pieriusz(22); (?)Euzebiusz z Cezarei Palestyńskiej (ok. 265 - ok. 339)(23); (?)Aleksander heretyk(24), Asteriusz Sofista (zm. ok. 345)(25); Akacjusz z Cezarei(26); Euzebiusz z Emezy(27); Teodor z Heraklei(28); Eunomiusz(29); Dydym Ślepy z Aleksandrii (ok. 312-398)(30); Apolinary z Laodycei (ok. 315-390)(31); Diodor z Tarsu(32); Teodor z Mopsuestii (ok. 350-428)(33); Jan Chryzostom (350-407), największy miłośnik Pawła w starożytności(34); Sewerian z Gabali(35); Cyryl Aleksandryjski (ur. 370/380 - zm. 444)(36); Teodoret z Cyru (393-459/460)(37); Gennadiusz z Konstantynopola(38).

Nie bez przyczyny określiliśmy Jana Chryzostoma największym miłośnikiem Apostoła Pawła. Oprócz 244 homilii na listy Pawłowe (RzHom - 32; 1KorHom - 44 oraz 3 na 1 Kor 7, 1 i jedna na 1 Kor 15, 28; 2KorHom - 30 oraz 3 na 2 Kor 4, 13; EfHom - 24; FlpHom - 15; KolHom - 12; 1TesHom - 11; 2TesHom - 5; 1TmHom - 18; 2TesHom - 10; TtHom - 6; FlmHom - 3; HbrHom - 34) i komentarza do Listu do Galatów, wygłosił on 7 homilii wychwalających św. Pawła (De laudibus Pauli, SC 300), w których - zdaniem ich współczesnego mu tłumacza na język łaciński, Aniana z Celedo - wskrzesił na nowo Apostoła(39). Jan Chryzostom jest jedynym człowiekiem w historii Kościoła w jego dwudziestowiecznej tradycji, który homiletycznie skomentował, zdanie po zdaniu, wszystkie listy Pawłowe. Należy przy tym podkreślić, że homilie na List do Rzymian stanowią „jeden z najlepszych komentarzy patrystycznych do tego listu"(40), homilie zaś na 1 List do Koryntian uchodzą za jedne z jego najpiękniejszych. Wypada dodać, że oprócz wielu homilii na teksty starotestamentalne (RdzHom; PsHom; IzHom) Jan Chryzostom pozostawił 150 homilii na Dzieje Apostolskie (PG 60, 13-384), które stanowią jedyny pełny komentarz do tej księgi z pierwszego tysiąclecia chrześcijaństwa, i jak wiadomo pozostają pod wpływem myśli Pawłowej; 90 homilii na Ewangelię według św. Mateusza(41) (o których św. Tomasz z Akwinu miał się wyrazić, że nie oddałby ich za cały Paryż(42)) oraz 80 homilii na Ewangelię według św. Jana (PG 59).

Wśród komentarzy do listów Pawłowych powstałych na Wschodzie wypada wspomnieć jeszcze o dziele Efrema Syryjczyka (zm. 373). Z jego licznych komentarzy biblijnych zachowały się między innymi komentarze do listów Pawłowych w przekładzie ormiańskim(43).

Przypisy

16.  Podejście Orygenesa do św. Pawła i jego myśli omawiają: F. Cocchini, Il Paolo di Origene. Contributo alla storia della recezione delle epistole paoline nel III secolo, Edizioni Studium - Roma 1992, Verba Seniorum 11; E. Stanula, Wstęp: Człowiek wewnętrzny, w: PSP 57/1, 11-14.

17.  Por. Hieronim, List 33, 4 (tłum. J. Czuj, IW PAX, Warszawa 1952, t. I, 196-197); jest to list Do Pauli napisany w 384 roku, a więc dwa lata przed podjęciem komentowania listów Pawłowych.

18.  Por. List 36, 1: mówi o RzKom Orygenesa; List 38, 3: mówi o 1KorKom Orygenesa, Dionizego, Pieriusza, Euzebiusza z Cezarei, Dydyma i Apolinarego; w Apologia adversus libros Rufini 1, 16: mówi, że korzystał z EfKom Orygenesa, Dydyma i Apolinarego (PL 23, 409C); 1, 21 mówi, że Orygenes napisał 3 księgi EfKom, a swoje własne napisali także Dydym i Apolinary (PL 23, 414C); 1, 23 omawia szczegóły z EfKom Orygenesa; De viris illustribus 54; GaKom Prolog (wspomina o GaKom Orygenesa w 5 księgach (PL 26, 308B lub 333A); EfKom Prolog, mówi, że Orygenes napisał 3 księgi EfKom (PL 26, 442C lub 472B).

Zob. też poniżej 2. 3. 7. Orygenes-Rufin.

19.  Por. Hieronim, Listy 119, 9 (tłum. J. Czuj, Warszawa IW PAX 1954, t. III, 103); jest to list pisany w 406 roku Do mnichów Minerwiusza i Aleksandra.

20.  Por. M. G. Mara, L'influsso di Paolo in Agostino, w: Sussidi patristici 5, Roma 1989, 125-126; oraz hasło Paolo Apostolo. III. Commenti all'epistolario paolino w: DPAC 2620-2622.

21.  Hieronim, List 48, 3 mówi o jego 1KorKom.

22.  Ksiądz aleksandryjski na przełomie III i IV wieku: por. Hieronim, De viris illustribus 76; Euzebiusz z Cezarei, HE 7, 32. Hieronim, List 48, 3: wspomina o jego 1KorKom.

23.  Znany przede wszystkim z dzieł historycznych (Kronika, Historia Kościoła, O męczennikach palestyńskich), apologetycznych (Praeparatio evangelica, Demonstartio evangelica), dogmatycznych (Obrona Orygenesa) oraz biblijnych (komentarze do Starego i Nowego Testamentu: Hieronim, List 48, 3 wspomina o jego 1KorKom); J. M. Szymusiak, M. Starowieyski, Słownik wczesnochrześcijańskiego piśmiennictwa, Poznań 1971, 145 dodają jeszcze HbrKom (PG 24, 75-78. 525-606).

24.  Hieronim, List 112, 4 do Augustyna z 404 roku oraz GaKom Prolog (PL 26, 309A lub 333A) mówi o jego GaKom. Wspomina o nim jeszcze w Liście 116, 23 (list Augustyna do Hieronima).

25.  Asteriusz, uczeń Lucjana z Antiochii, arianin; Hieronim, De viris illustribus 94: mówi, że napisał komentarze do Listu do Rzymian, Ewangelii, do Psalmów oraz wiele innych.

26.  Akacjusz, przywódca ariański, biskup Cezarei Palestyńskiej w latach 340-366; kilka zdań z jego 1KorKom przytacza Hieronim, List 119, 6; zachowane fragmenty z RzKom - por. K. Staab, Paulus Kommentare aus der griechischen Kirche, Münster 1933, 53-56.

27.  Euzebiusz, bp Emezy w Fenicji (295-359). Hieronim, GaKom, Prolog, wspomina o GaKom (PL 26, 309A lub 333A); De viris illustribus 91: mówi, że napisał 10 ksiąg komentarzy «Do Galatów»; w Liście 112, 4: mówi, że Euzebiusz z Emizenum napisał GaKom. Fragmenty - por. K. Staab, Paulus Kommentare aus der griechischen Kirche, Münster 1933, 46-52 (Rz i Ga).

28.  Teodor, bp Heraklei w Tracji w latach 335-355. Hieronim, De viris illustribus 90: mówi o jego komentarzach do Mateusza, Jana Apostoła i Psalmów; w GaKom, Prolog (PL 26, 309A lub 333A) oraz w Liście 112, 4: mówi, że napisał GaKom; w Liście 119, 2: mówi ogólnie o komentarzach do Pawła oraz o 1KorKom; w 119, 8: mówi o 1TesKom.

29.  Eunomiusz, bp Kyziku w Poncie w 360 roku; Sokrates Scholastyk, HE 4, 7: wspomina 7 ksiąg jego RzKom, z którego nic się nie zachowało.

30.  Dydym Ślepy, komentator Starego i Nowego Testamentu; autor traktatów: Przeciwko manichejczykom; O Duchu Świętym; o jego egzegezie - por. M. Simonetti, Między dosłownością a alegorią, MT 26 (2000) 207-220. Hieronim, GaKom, Prolog, wspomina o jego GaKom (PL 26, 309A lub 333A); w Przeciwko Rufinowi 1, 16 oraz EfKom Prolog (PL 26, 442C lub 472C) mówi o jego EfKom; List 49, 3 oraz 119, 5: mówi i cytuje 1KorKom. Fragmenty RzKom; 1KorKom i 2KorKom - por. K. Staab, Paulus Kommentare aus der griechischen Kirche, Münster 1933, 1-42.

31.  Apolinary, bp Laodycei syryjskiej. Hieronim, GaKom Prolog (PL 26, 309A lub 333A) mówi o jego GaKom; EfKom Prolog (PL 26, 442C lub 472C) mówi o jego EfKom; List 119, 4 (1KorKom). Gdzie indziej Hieronim mówi o jego komentarzach do Koh, Iz, Oz, Ml, Ps i Mt; mamy fragm. do JKom.

32.  Diodor z Tarsu, przedstawiciel szkoły antiocheńskiej, nauczyciel między innymi Teodora z Mopsuestii; skomentował większość ksiąg biblijnych; zachował się jego PsKom (CCG 6); o jego egzegezie - por. M. Simonetti, Między dosłownością a alegorią, MT 26 (2000) 161-169. Hieronim, List 119, 3 wspomina o jego 1KorKom; 119, 8 o 1TesKom. Fragmenty - por. K. Staab, Paulus Kommentare aus der griechischen Kirche, Münster 1933, 83-112.

33.  Teodor z Mopsuestii; wielki egzegeta, typowy przedstawiciel szkoły antiocheńskiej, skomentował większość ksiąg biblijnych; o jego egzegezie - por. M. Simonetti, Między dosłownością a alegorią, MT 26 (2000) 169-182. H. B. Sweete, Theodori episcopi Mopsuesteni in epistolas B. Pauli commentarii, Cambridge 1880-1882, 2 vol. podaje wersję łacińską (wraz z zachowanymi fragmentami greckimi) komentarzy do Ga, Ef, Flp, Kol, 1 i 2 Tes, 1 i 2 Tm, Tt, Flm. TtKom, 233-257. Teksty i oprac. - por. Altaner, Stuiber, Patrologia, 432.

34.  Jan Chryzostom - dane biograficzne i bibliograficzne: por. moje Twórcza przygoda spotkania ze Złotoustym, w: ŹMT 18, 6 przypis 4; J. N. D. Kelly, Golden mouth: the story of John Chrysostom, ascetic, reacher, bishop, London: Duckworth 1995 (tłum. polskie Wyd. Homini).

Współczesne polskie przekłady homilii Antiocheńczyka na listy Pawłowe - EfHom 20, tłum. Małgorzata Jurek, opr. J. Naumowicz, O małżeństwie, wychowaniu dzieci i ascezie, BOK 12, 47-71, Kraków 2002,; Św. Jan Chryzostom, Homilie na List św. Pawła do Rzymian, wyd. Naukowe PAT, Kraków 1995, t. 1/1: hom. 1-14; Homilie na List św. Pawła do Rzymian, koedycja Wyd. Naukowe PAT i WAM, Kraków 1998, t. 1/2: hom. 15-32; w PSP 8, Warszawa 1971: Homilia na temat Listu do Kolosan 3, 16-17, tłum. W. Kania; oraz wcześniejsze Dwadzieścia homilij i mów, tłum. T. Sinko, Kraków 1947, hom. 1 (1 Tm 5, 23); hom. 12 (Rz 5, 3); hom. 13 (Rz 8, 28); hom. 14-15 o św. Pawle (1 i 7 z De laudibus S. Pauli); Homilie na listy pasterskie i na list do Filemona, tłum. T. Sinko, Kraków 1949.

35.  Sewerian z Gabali, zm. 408/430. O jego egzegezie - por. M. Simonetti, Między dosłownością a alegorią, MT 26 (2000) 191-192. Fragmenty komentarza do listów Pawłowych - por. K. Staab, Paulus Kommentare aus der griechischen Kirche, Münster 1933, 213-315.

36.  Cyryl, bp Aleksandrii w latach 412-444; związany z Soborem Efeskim; autor wielu dzieł o charakterze antyariańkim i antynestoriańskim; większość jego dzieł to komentarze do ksiąg biblijnych; o jego egzegezie - por. M. Simonetti, Między dosłownością a alegorią, MT 26 (2000) 220-231. Zachowały się fragmenty RzKom (PG 74, 773-856), 1KorKom (PG 74, 856-916), 2KorKom (PG 74, 916-952) oraz HbrKom (PG 74, 953-1006).

37.  Dane biograficzne i bibliograficzne - por. moje Egzegeza listów Pawłowych Teodoreta z Cyru, w: ŹMT 20, 5-90 oraz moje wprowadzenia do polskiego wydania jego komentarzy Pawłowych w: ŹMT 5, 5-13; 9, 5-15; 14, 5-22; 20, 91-98. Tekst polski komentarzy do listów Pawłowych w przekładzie St. Kalinkowskiego znajduje się w: ŹMT 5 (RzKom); ŹMT 9 (1 i 2KorKom); ŹMT 14 (GaKom, EfKom, FlpKom, KolKom); ŹMT 20 (1 i 2TesKom, 1 i 2TmKom, TtKom, HbrKom).

Egzegezę Teodoreta z Cyru szczegółowo omawia J.-N. Guinot, L'exégèse de Théodoret de Cyr, Paris 1995, dzieło obejmuje 879 stron.

38.  Gennadiusz, bp Konstantynopola w latach 458-471; skomentował Rdz, Wj, Ps, Dn i wszystkie listy Pawłowe. Fragmenty komentarzy do listów Pawłowych - por. K. Staab, Paulus Kommentare aus der griechischen Kirche, Münster 1933, 352-418, oprócz fragmentów zawiera pełny komentarz do Rz 1, 5 - 2, 5 oraz 5, 12 - 15, 52.

39.  Por. J. Quasten, Patrrologia II, Marietti 1980, 459.

40.  Por. moja Przedmowa, w: Św. Jan Chryzostom, Homilie na List św. Pawła do Rzymian, wyd. Naukowe PAT, Kraków 1995, t. 1/1, 24.

41.  Tekst polski: Św. Jan Chryzostom, Homilie na Ewangelię według św. Mateusza, Część piersza: hom. 1-40, tłum. J. Krystyniacki, ŹMT 18, Kraków 2000; Część druga: hom. 41-90, tłum. A. Baron (hom. 41-60), tłum. J. Krystyniacki (hom. 61-90), ŹMT 23, Kraków 2001.

42.  Por. moje Twórcza przygoda spotkania ze Złotoustym, ŹMT 18, 6 z przypisem 6.

43.  Wydali je Mechitaryści, Venezia 1836, 4 vol.; wydania nowsze por. DPAC 1106-1107.

opr. mg/ab



 


Podziel się tym materiałem z innymi:


Kliknij aby zobaczyć dokumenty zawierające wybrany tag: św. Paweł starożytność listy pawłowe List św. Pawła do Tytusa komentarze łacińskie Jan Chryzostom Dionizy Aleksandryjski Pieriusz Euzebiusz z Cezarei Palestyńskiej Aleksander heretyk Asteriusz Sofista
 
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W