Opoka - Portal katolicki
opoka.newsopoka.photo
Pekao


Bogdan Giemza SDS

WOBEC PROGRAMU DUSZPASTERSKIEGO NA ROK 2011/2012


Chyba przyzwyczailiśmy się już w Polsce, że każdego roku otrzymujemy do rąk tzw. program duszpasterski Kościoła. I chociaż praktyka ta swymi początkami sięga lat pięćdziesiątych XX wieku, to musi zastanawiać i zarazem dziwić fakt, że w refleksji pastoralnoteologicznej nie zyskała ona dotąd znaczącego miejsca. Mimo że programy duszpasterskie obowiązują Kościół w Polsce i duszpasterzy już od tylu lat, to refleksja nad nimi doczekała się zaledwie kilku artykułów1 , jednego opracowania w postaci książki2 i jednego sympozjum 3! Można tylko nadmienić, że w porównaniu z tym liczba opracowań dotyczących np. nowej ewangelizacji wygląda imponująco.

Taka sytuacja staje się wyzwaniem i ryzykiem dla kogoś, kto próbuje podjąć refleksję nad całościową oceną programów duszpasterskich czy nad aktualnym programem. Jeśli jednak te programy są – przynajmniej w zamiarach autorów – istotnym narzędziem duszpasterstwa Kościoła w Polsce, to warto takie ryzyko podjąć choćby po to, by sprowokować do dalszej, pogłębionej analizy oraz dyskusji.

Poniższe rozważania zostaną ujęte w czterech punktach. Najpierw zostaną zarysowane główne założenia ogólnopolskich programów duszpasterskich, łącznie z aktualnie obowiązującym programem Kościoła w Polsce. Ocena dotychczasowych programów, ze szczególnym uwzględnieniem problemów w ich przygotowaniu oraz realizacji, stanowić będzie kolejny element rozważań. Całości dopełnią uwagi i propozycje, które będą próbą pozytywnego kreowania podejścia do programów duszpasterskich.

1. Główne założenia programów duszpasterskich

Już na wstępie należy zauważyć, że różne były początki programów duszpasterskich w różnych krajach świata w połowie lat pięćdziesiątych XX wieku. François Houtart i Walter Goddijn zwracają uwagę, że dwa zjawiska stały się bezpośrednią przyczyną zainteresowania się tą kwestią w Kościołach lokalnych Europy Zachodniej, Ameryki Południowej czy Afryki. Pierwsze to stwierdzenie nikłości rezultatów w stosunku do nakładu pracy duszpasterskiej Kościoła. Drugi powód wypływał z odkrycia nowych odcinków duszpasterstwa i potrzeby adekwatnej odpowiedzi Kościoła na wyzwania czasu 4. Z kolei Kościół w Polsce po II wojnie światowej stanął w obliczu nowej rzeczywistości społeczno-politycznej, która zmuszała do poszukiwania odpowiednich, a zarazem nowych sposobów oddziaływania duszpasterskiego. Problemy wynikające z konfrontacji z ideologią marksistowską i władzą „ludową”, przeobrażenia mentalnościowe związane ze zmianą granic Polski i migracją ludności domagały się refleksji nad tym, jak prowadzić duszpasterstwo, by orędzie zbawienia dotarło do wiernych i zostało przez nich przyjęte.

Na programy duszpasterskie trzeba też spojrzeć w perspektywie rozwoju nauk świeckich zajmujących się teorią organizacji i zarządzania. Zawsze bowiem trzeba pytać, jak usprawnić duszpasterstwo i jakimi walorami powinien odznaczać się ten, kto stoi na czele wspólnoty i nią kieruje. Chodzi bowiem nie o „jakieś tam duszpasterstwo”, ale o wypełnianie misji zleconej przez Chrystusa. Kościół ma do spełnienia określone cele postawione mu przez Niego, a do ich realizacji nie dochodzi się w sposób bezładny, przypadkowy. Skuteczne duszpasterzowanie w obecnych warunkach wymaga nie tylko znajomości zasad teologicznych i uwarunkowań, w których duszpasterstwo się dokonuje, ale także reguł sprawnej organizacji. Trzeba jednak przyznać, że wiedza duchownych na ten temat jest znikoma i nie odpowiadająca potrzebom.

Jan Paweł II w encyklice Redemptor hominis napisał, że Kościół jako ludzka społeczność może być także badany i określany w tych kategoriach, jakimi posługują się nauki o każdym ludzkim społeczeństwie. Jednakże kategorie te nie wystarczają (RH 21). Kościół, jako wspólnota, w której obecny jest Jezus Chrystus przez Ducha Świętego, ma inne zadania do spełnienia niźli instytucje świeckie, i nie wolno nam zapoznać, że rządzi się innymi niż one prawami. Programowanie duszpasterskie nie może być zatem sprowadzone jedynie do socjotechniki czy rozumienia w kategoriach planowania gospodarczego. Jednak z faktu, że zasady wypracowane na gruncie teorii zarządzania i organizacji nie oddają w pełni rzeczywistości Kościoła, nie wynika wcale, że nie mają one żadnego znaczenia dla jego praktycznej działalności. Jako wspólnota ludzka, podlega on także prawom, które dotyczą życia instytucjonalnego5 . Skuteczne przepowiadanie Ewangelii wymaga nie tylko modlitewnego skupienia na słowie Bożym oraz czerpania ze źródeł łaski i natchnień Ducha Świętego, ale żąda także działania zorganizowanego i planowanego.

Na wagę i konieczność opracowywania programów duszpasterskich zwrócił uwagę Jan Paweł II, wyznaczając priorytety duszpasterskie Kościoła u progu trzeciego tysiąclecia w liście apostolskim Novo millennio ineunte. Podkreślił on centralną rolę Jezusa Chrystusa i to, że na Nim ma być skupiona działalność duszpasterska Kościoła powszechnego. Jednakże uwypuklił także potrzebę opracowania wskazań duszpasterskich dostosowanych do sytuacji Kościołów lokalnych. Papież pisał: W ramach wyznaczonych przez uniwersalne i niepodważalne zasady jedyny program Ewangelii musi się nadal ucieleśniać – jak dzieje się od początku – w historycznej rzeczywistości każdej wspólnoty kościelnej. Właśnie w Kościołach lokalnych można określić konkretne elementy programu – cele i metody pracy, zasady formacji i doskonalenia duszpasterzy i ich współpracowników, sposoby poszukiwania potrzebnych środków – dzięki którym orędzie Chrystusa może docierać do ludzi, kształtować wspólnoty, głęboko na nie oddziaływać poprzez świadectwo o wartościach ewangelicznych, składane także w życiu społecznym i kulturze. Usilnie zachęcam zatem Pasterzy Kościołów partykularnych, aby z pomocą różnych środowisk Ludu Bożego z ufnością wytyczali etapy przyszłej drogi, uzgadniając zamierzenia poszczególnych wspólnot diecezjalnych z Kościołami sąsiednimi oraz z całym Kościołem powszechnym (NMI 29)6 .

Gdy chodzi o Kościół w Polsce, to wzorcem i zarazem pierwszym programem całościowym była Wielka Nowenna, dzięki której podjęto odnowę religijno-moralną przed tysiącleciem chrztu Polski (1957–1966). Głównym architektem programu był ks. kard. Stefan Wyszyński. Program został ujęty w dziewięć rocznych tematów, a każdy rok koncentrował się wokół poszczególnych przyrzeczeń zaczerpniętych ze Ślubowań Jasnogórskich. Jako kontynuacja tego doświadczenia od roku liturgicznego 1966/67 aż do dnia dzisiejszego są przygotowywane programy duszpasterskie dla Kościoła w Polsce. Ujmując problematykę w skrócie, zwrócimy uwagę na niektóre aspekty proponowanych programów, próbując uchwycić także ich ewolucję.

Jakie cele stawiali i stawiają sobie autorzy poszczególnych programów duszpasterskich dla Kościoła w Polsce, skąd czerpią inspiracje dla proponowanych treści? Ujmując rzecz syntetycznie, można wskazać za ks. Mieczysławem Olszewskiem, że celem programów duszpasterskich jest ukonkretnienie i specyfikacja działalności duszpasterskiej odpowiednio do aktualnych potrzeb, uwzględnienie w duszpasterstwie miejscowych tradycji i charakteru religijności, przeciwstawienie się zagrożeniom religijno-moralnym wynikającym z ducha czasu i specyficznej miejscowej sytuacji, zastosowanie w praktycznej działalności Kościoła lokalnego wytycznych Magisterium Ecclesiae w zakresie pastoralnym, jak też ożywienie nowym duchem pracy duszpasterskiej 7.

Jeśli chodzi o tematykę proponowanych działań, to ogólnopolskie programy duszpasterskie konstruowane były wokół szeroko pojętej odnowy soborowej w Kościele, miały być odpowiedzią na sytuację społeczno-polityczno-kulturową Kościoła w Polsce. Uwzględniały także nauczanie papieskie, zwłaszcza w okresie pontyfikatu Jana Pawła II, oraz ważne wydarzenia w życiu Kościoła powszechnego (np. przygotowania do Jubileuszu Roku 2000), Kościoła w Polsce (np. jubileusz 600-lecia obrazu Matki Bożej na Jasnej Górze w 1982 roku, II Krajowy Kongres Eucharystyczny w 1987 roku) i w życiu społecznym (np. powstanie ruchu Solidarność, upadek komunizmu w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej). Do tego trzeba mieć na uwadze, że niektóre diecezje czy parafie starały się uwzględnić także własne ważne wydarzenia i jubileusze i opracowywać własne plany duszpasterskie.

Programy mają zwykle kilkuletnie cykle ramowe – od dwuletnich poprzez trzy-, cztero- czy pięcioletnie aż do dziewięcioletnich, z bardziej szczegółowymi hasłami i propozycjami na każdy konkretny rok. Pierwsze programy były przepisywane na maszynie i rozprowadzane bezpośrednio do parafii. Działo się tak ze względu na ostrą cenzurę państwową i wynikające stąd problemy. Sytuacja poprawiła się, gdy można już było je powielać. Dopiero jednak od roku 1989/1990 są wydawane w formie książkowej.

Za przygotowanie programów od początku do dnia dzisiejszego odpowiedzialna jest Komisja Duszpasterstwa działająca w ramach Konferencji Episkopatu Polski 8. Warto zauważyć, że dużą rolę w opracowywaniu programów odgrywał bł. Jan Paweł II, najpierw uczestnicząc czynnie w pracach wspomnianej komisji jako biskup krakowski, zaś po wyborze na papieża inspirując jej prace swoim nauczaniem 9. Jeśli chodzi o procedurę wypracowywania programów, to w fazie wstępnej są one tworzone przez tę komisję. Następnie proponowane tematy zatwierdza Konferencja Episkopatu Polski na posiedzeniu plenarnym. Dalsze szczegóły są znów dopracowywane na podstawie wygłoszonych referatów i dyskusji na posiedzeniu tejże komisji. Kolejnym krokiem w tworzeniu programów jest omówienie proponowanych treści i dyskusja w ramach Konferencji Dyrektorów Wydziałów Duszpasterskich i Krajowych Moderatorów Duszpasterstw Stanowych i Specjalistycznych. Efektem finalnym jest ogólnopolski program duszpasterski na dany rok liturgiczny w postaci książki, która trafia do wydziałów duszpasterskich poszczególnych kurii diecezjalnych i duszpasterzy. Taka procedura obowiązuje od 1989 roku10 .

We wprowadzeniach na poszczególne lata podkreśla się, że ogólnopolskie programy mają charakter ramowy i dalsze ich uszczegółowienie winno się dokonywać w poszczególnych diecezjach, a w ostatecznym wymiarze w parafiach, jako podstawowej wspólnocie Kościoła. W myśl założeń twórców programów podmiotami odpowiedzialnymi za wdrażanie ich w życie są biskupi diecezjalni, wydziały duszpasterskie w diecezji, instytuty pastoralne i rektorzy seminariów duchownych, redaktorzy wydawnictw i czasopism katolickich, moderatorzy poszczególnych duszpasterstw, rekolekcjoniści, duszpasterze w parafiach 11.

Wobec takiego sposobu przygotowania i przyjętego sposobu realizacji programów były i są wysuwane różne uwagi i postulaty, o czym w dalszej części opracowania.

2. Założenia programu duszpasterskiego na lata 2011/2012

W kontekście zarysowanego rozumienia, przygotowywania i realizacji ogólnopolskich programów duszpasterskich trzeba widzieć program przygotowany przez Komisję Duszpasterstwa Konferencji Episkopatu Polski na lata 2010–2013. Jego hasłem ogólnym jest „Kościół domem i szkołą komunii”, zaś hasła na poszczególne lata trzechlecia brzmią: 2010/2011 – „W komunii z Bogiem”, 2011/2012 – „Kościół naszym domem”, 2012/2013 – „Być solą ziemi”.

Jak zaznacza we wprowadzeniu do programu przewodniczący Komisji Duszpasterstwa KEP ks. abp Stanisław Gądecki, celami ogólnymi tego trzyletniego programu będzie: odkrywanie i pogłębienie duchowości komunii, odnowa i wzmocnienie struktur komunijnych Kościoła oraz krzewienie duchowości komunii. Program duszpasterski pragnie bronić atakowanej przez różne środowiska i zagrożonej w swoim istnieniu rodziny. Realizując trzyletni Program, pragniemy także zaprosić różne środowiska (nie tylko kościelne) do rozmowy i działania na rzecz troski o prawdziwe oblicze niedzieli. Pragniemy, by rozważenie tematu „Kościół domem i szkołą komunii” wiązało się z ogólnopolskimi wydarzeniami, takimi jak Krajowy Kongres Diecezjalnych Rad Duszpasterskich (2011/2012) oraz Krajowy Kongres Parafialnych Rad Duszpasterskich (2012/2013) 12.

Motto proponowanego programu nawiązuje do eklezjologii komunii (communio), wypracowanej podczas obrad Soboru Watykańskiego II. Idea ta była rozwijana w nauczaniu posoborowym Kościoła, m.in. w nauczaniu papieskim. Jan Paweł II rozwinął i pogłębił to nauczanie w licznych swoich dokumentach i przemówieniach, by ostatecznie zaproponować je w liście Novo millennio ineunte jako wiodące wskazanie duszpasterskie w trzecim tysiącleciu. Czynić Kościół domem i szkołą komunii to – zdaniem papieża – wielkie zadanie, jakie czeka nas w rozpoczynającym się tysiącleciu, jeśli chcemy pozostać wierni Bożemu zamysłowi, a jednocześnie odpowiedzieć na najgłębsze oczekiwania świata (NMI 43).

Należy zwrócić uwagę, że pastoraliści polscy już od wielu lat podkreślali potrzebę opracowania integralnego programu opartego właśnie na eklezjologii komunii 13, akcentującego potrzebę budowania wspólnoty Kościoła, począwszy od płaszczyzny Kościoła powszechnego, przez diecezję, do parafii włącznie 14. Ks. Maciej Ostrowski zauważa, że przez wiele lat programy duszpasterskie skoncentrowane były głównie na funkcji prorockiej związanej z głoszeniem słowa Bożego, pozostawiając na marginesie funkcję kapłańską i pasterską. W efekcie były to bardziej programy homiletyczne niż szeroko rozumiane programy duszpasterskie. Dlatego postulował program integralny, skoncentrowany wokół eklezjologii communio 15. Nawiązując do nauczania na temat communio zawartego w liście Novo millennio ineunte, wspomniany autor konstatuje: Wielkim atutem papieskiej myśli, przy całej jej głębi, jest prostota wyrazu oraz argumentacji, ale także trafna synteza, łatwo przyswajalna dla odpowiedzialnych za duszpasterstwo 16.

(...)

[więcej w kwartalniku „Homo Dei”]




Przypisy:

1 Pierwsza próba analizy tych programów zawarta jest w artykule opublikowanym dopiero w 1993 roku! Zob. K. Misiaszek, Programy duszpasterskie: pomoc czy przeszkoda?, „Ateneum Kapłańskie”, t. 85 (1993), z. 1 (506), s. 75–88.

2 M. Olszewski, Duszpasterstwo parafialne w świetle programów duszpasterskich Episkopatu Polski 1967–2000. Studium teologicznopastoralne, Białystok 2005. Trzeba zaznaczyć, że autor zajmuje się jedynie analizą treści przedkładanych w programach na poszczególne lata, nie podejmując badań, jak one były realizowane, na ile znalazły faktyczne odzwierciedlenie w praktyce, czy miały jakiś wpływ na duszpasterstwo Kościoła w Polsce.

3 „Program duszpasterski dla Kościoła w Polsce. W poszukiwaniu koncepcji na przyszłość”. Sympozjum Polskiego Stowarzyszenia Pastoralistów i Duszpasterzy im. Jana Pawła II oraz Komisji Duszpasterstwa Konferencji Episkopatu Polski, Sieradz, 28 października 2008. Materiały z sympozjum zostały opublikowane na łamach czasopisma „Teologia Praktyczna” 9 (2008).

4 F. Houtart, W. Goddijn, Duszpasterstwo całościowe i planowanie duszpasterstwa, „Concilium. Międzynarodowy Przegląd Teologiczny” 1–10 (1965/6), s. 167.

5 K. Misiaszek, Programy duszpasterskie: pomoc czy przeszkoda?, dz. cyt., s. 75–80; M. Olszewski, Synod diecezjalny a program duszpasterski, w: tenże, W nurcie zagadnień pastoralnych, Białystok 2002, s. 74–76; T. Wielebski, Cele, sposoby, formy i środki programowania duszpasterskiego, „Teologia Praktyczna” 9 (2008), s. 20–31.

6 Jan Paweł II, List apostolski Novo millennio ineunte, Libreria Editrice Vaticana 2001 (dalej: NMI).

7 M. Olszewski, Duszpasterstwo parafialne..., dz. cyt., s. 30.

8 Jej nazwa była nieco modyfikowana, stąd we wcześniejszych latach nosiła nazwę Komisji ds. Duszpasterstwa Ogólnego. Jak czytamy na stronie internetowej Episkopatu, aktualnie zakres działań Komisji obejmuje: Badanie problemów związanych z duszpasterstwem powołania człowieka do świętości w życiu świeckim, zakonnym i kapłańskim. Inspirowanie działalności na rzecz rozeznania, rozwijania i doskonalenia powołania chrześcijańskiego, budzenie powołań kapłańskich i zakonnych. Koncepcja całości pracy duszpasterskiej. Roczne, ramowe plany duszpasterstwa. Ogólna koncepcja, organizacja i koordynacja duszpasterstw specjalistycznych. Proponuje się, by opiekę nad poszczególnymi duszpasterstwami specjalistycznymi w kraju przejęli biskupi, w imieniu których działaliby duszpasterze krajowi. Obecnie w jej składzie są sami duchowni z abpem Stanisławem Gądeckim jako przewodniczącym na czele (http://www.episkopat.pl/?a=komisje#k5, 22.06.2011).

9 Zob. M. Olszewski, Jan Paweł II a polskie planowanie duszpasterstwa, „Warszawskie Studia Pastoralne” nr 4 (2006), s. 308–318.

10 Tenże, Duszpasterstwo parafialne..., dz. cyt., s. 359.

11 Tamże, s. 27–28. 360.

12 S. Gądecki, Słowo wstępne, w: Komisja Duszpasterstwa Konferencji Episkopatu Polski, Rok 2010/2011. W komunii z Bogiem. Kościół domem i szkołą komunii. Program duszpasterski na lata 2010–2013, red. S. Stułkowski, Poznań 2010, s. 9–10.

13 A. Przybecki, Między teologiczną wizją a działaniem. Podstawy pastoralno-organizacyjne wieloletniego programu duszpasterskiego dla Kościoła poznańskiego, „Teologia Praktyczna” 3 (2002), s. 307.

14 M. Olszewski, Jan Paweł II..., dz. cyt., s. 76–77.

15 M. Ostrowski, Model ogólnopolskiego programu duszpasterskiego oraz jego relacja do programów diecezjalnych, „Teologia Praktyczna” 9 (2008), s. 52.

16 Tamże, s. 56.


opr. aś/aś


 


Podziel się tym materiałem z innymi:


Kliknij aby zobaczyć dokumenty zawierające wybrany tag: duszpasterstwo program duszpasterski Kościół
 
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W