Opoka - Portal katolicki
opoka.newsopoka.photo
Pekao



ks. Krzysztof Sordyl

WCZESNOCHRZEŚCIJAŃSKIE POJĘCIE BOGA

Copyright © Wydawnictwo WAM 2007



SKRÓTY 9
BIBLIOGRAFIA13
WSTĘP 39
Rozdział pierwszy
POLEMIKA WOKÓŁ POJĘCIA BOGA W SPORZE MONARCHIAŃSKIM 77
1.1. Geneza terminu monarchia 77
1.1.1. Wielowymiarowość monarchii 78
1.1.2. Etymologia terminu monarchia 79
1.2. Monarchianizm i jego związek z monarchią 79
1.2.1. Monarchianizm w historii dogmatu 79
1.2.2. Monarchianizm — historia i rozwój 85
1.2.2.1. Noet, Prakseasz i szkoła noetiańska 86
1.2.2.2. Nowacjan, Orygenes, spór Dionizych 88
1.2.3. Teologia monarchiańska 89
1.2.3.1. Znaczenie terminu monarchianizm 89
1.2.3.2. Związek teologii patrypasjańskiej z monoteizmem judaistycznym 91
1.2.3.3. Patrypasjańska koncepcja monoteizmu92
1.2.3.4. Związek patrypasjanizmu z adopcjanizmem. Filiopateryzm 93
1.2.4. Ortodoksyjna odpowiedź na teologię patrypasjańską 95
1.2.4.1. Aspekt historyczny 95
1.2.4.2. Aspekt teologiczny 98
1.3. Historia interpretacji znaczenia terminu monarchia w sporze monarchiańskim 99
1.3.1. Monarchia jako jedność źródła (początku) 99
1.3.2. Monarchia a teologia Logosu 100
1.3.3. Monarchia wiarą Kościoła. Eklezjalne użycie monarchii przeciw politeizmowi 102
1.3.4. Monarchia — ewolucja terminu 104
1.3.5. Monarchia i ekonomia105
1.3.6. Monarchia w aspekcie politycznym i kosmologicznym106
1.3.7. Monarchia w aspekcie trynitarnym 107
1.3.8. Monarchia: unius imperium czy unicum imperium 108
1.3.9. Monarchia a monarchianizm109
1.3.10. Monarchia a Trójca Święta 110
1.4. Monarchia i wiara trynitarna 111
1.4.1. Tło historyczne 111
1.4.1.1. Stanowisko Zachodu 111
1.4.1.2. Stanowisko Wschodu 114
1.4.2. Recepcja terminu monarchia w Kościele starożytnym 116
1.4.3. Recepcja monarchii i monarchianizmu w teologii118
1.5. Podsumowanie 120
Rozdział drugi
POLEMIKA WOKÓŁ POJĘCIA BOGA OJCA126
2.1. Gnoza i gnostycyzm126
2.1.1. Terminologia126
2.1.2. Cechy fałszywej gnozy 130
2.1.3. Teologia II i III wieku wobec gnozy 132
2.2. Antygnostycka polemika Nowacjana w jego interpretacji tajemnicy Boga Ojca 137
2.2.1. Bóg — Ojciec i Stwórca137
2.2.2. Człowiek dziełem Boga Stwórcy 143
2.2.3. Pochodzenie zła w świecie 147
2.3. Przymioty Boga Ojca 149
2.3.1. Kontekst filozoficzny 149
2.3.2. Charakterystyka ogólna 151
2.3.3. Charakterystyka szczegółowa 157
2.3.3.1. Niezmienność, nieśmiertelność, niezniszczalność 157
2.3.3.2. Istota i wola Boga 159
2.3.3.3. Jedyność 162
2.4. Poznanie Boga Ojca 164
2.4.1. Imię Boga 164
2.4.2. Związek pojęcia Boga z poznaniem166
2.4.3. Język a poznanie167
2.4.4. Nieadekwatność i niewystarczalność ludzkich pojęć 170
2.4.5. Rola rozumu i zmysłów w poznaniu173
2.4.6. Przedmiot, środki i cel poznania 175
2.5. Bóg w historii zbawienia 178
2.5.1. Rola antropomorfizmów i antropopatii w opisie Boga 178
2.5.2. Ojciec i Stwórca w historii zbawienia 183
2.5.3. Ojciec i Stwórca a idea Opatrzności 187
2.5.4. Człowiek wobec Boga historii zbawienia 189
2.6. Podsumowanie 190
Rozdział trzeci
POLEMIKA WOKÓŁ POJĘCIA SYNA 193
3.1. Teologia Logosu przed Nowacjanem193
3.1.1. Ewolucja dogmatu trynitarnego 193
3.1.2. Jedyność Boga a bóstwo Chrystusa200
3.2. Teologia Logosu u Nowacjana211
3.2.1. Pochodzenie Słowa213
3.2.2. Logos — obraz Boga niewidzialnego 216
3.3. Jezus Chrystus — prawdziwy Bóg i prawdziwy człowiek 222
3.3.1. Reguła wiary o Synu 222
3.3.2. Boskość Syna — argument biblijny224
3.3.3. Chrystus — prawdziwy człowiek. Polemika z doketyzmem i gnostycyzmem231
3.3.4. Chrystus — prawdziwy Bóg. Polemika z adopcjanizmem237
3.3.5. Chrystus — prawdziwy Bóg i prawdziwy człowiek. Polemika z modalizmem 242
3.3.5.1. Boskość Chrystusa w polemice z sabelianizmem242
3.3.5.2. Egzegeza i chrystologia Łk 1, 35 w De Trinitate XXIV 245
3.3.6. Egzegeza i chrystologia Flp 2, 6-11 w De Trinitate XXII 255
3.3.7. Teologia zjednoczenia natur259
3.4. Chrystologia teofanii 270
3.4.1. Chrystus — Anioł 270
3.4.2. Teofanie Starego Testamentu w De Trinitate 276
3.4.2.1. Rola teofanii w odróżnieniu Syna od Ojca 276
3.4.2.2. Rola teofanii w ukazaniu podporządkowania Syna 277
3.4.2.3. Rola teofanii w ustaleniu pochodzenia Słowa 281
3.5. Podsumowanie 284
Rozdział czwarty
POLEMIKA WOKÓŁ POJĘCIA DUCHA ŚWIĘTEGO 288
4.1. Teologia Ducha Świętego w II i III wieku 288
4.2. Doktryna Nowacjana o Duchu Świętym292
4.2.1. Ordo rationis et fidei auctoritas o Duchu Świętym 294
4.2.2. Pochodzenie Ducha Świętego 296
4.2.3. Bóstwo Ducha Świętego 299
4.2.4. Podporządkowanie Ducha Świętego 305
4.2.5. Tożsamość Ducha Świętego. Polemika ze stoicyzmem 308
4.3. Misja Ducha Świętego w De Trinitate 312
4.3.1. Nowość daru Ducha 313
4.3.2. Duch Święty a Kościół 317
4.3.3. Duch Święty a człowiek 320
4.4. Podsumowanie 324
Rozdział piąty
RELACJE MIĘDZY OSOBAMI BOSKIMI327
5.1. Relacja Ojciec — Syn — Duch Święty 327
5.1.1. Między binitarnym a trynitarnym charakterem dzieła Nowacjana 327
5.1.2. Duch Święty a trynitarna koncepcja boskości 332
5.2. Relacja Ojciec — Syn337
5.2.1. Obecność treści określanych terminem monarchia 337
5.2.1.1. Treści terminu monarchia jako myśl centralna rozdziału XXXI. Ortodoksyjny subordynacjonizm 338
5.2.1.2. Treść terminu monarchia wobec zagadnienia wiecznego rodzenia Syna 351
5.2.1.3. Treść terminu monarchia w interpretacji 1 Kor 15, 25-28 355
5.2.2. Związek monarchii i wiary trynitarnej w traktacie Nowacjana362
5.3. Podsumowanie 366
ZAKOŃCZENIE370
ANEKS378
INDEKSY 384
SUMMARY389
CONTENTS 393

WSTĘP

Problem trynitarny otrzymuje w ostatnich latach różne interpretacje. Niektórzy uczeni koncentrują się na miejscu teologii trynitarnej w całokształcie teologii, inni zatrzymują się nad problemem poznania Trójcy Świętej samej w sobie (wewnętrznego życia Osób boskich), są także i tacy, których interesuje kwestia Trójcy zaangażowanej w zbawienie.

I tak wyjaśnienie dotyczące tradycji greckiej i łacińskiej w kwestii pochodzenia Ducha Świętego (Filioque) z 1995 roku wywołało liczne komentarze, które nie wyczerpują jednak tego problemu1. Również teologia H.U. von Balthasara2 stanowi przejaw owych poszukiwań w teologii trynitarnej. Dokonał on swoistej zmiany w interpretacji teologii Trójcy Świętej — „trynitarnego odwrócenia”. Stanowisko to spotyka się z wieloma uwagami. To społeczne przybliżenie Trójcy Świętej przeciwstawia się koncepcji św. Tomasza, uważanej dziś za nazbyt essencjalistyczną. Ponadto różnica, jaka zachodzi pomiędzy teologią scholastyczną a myślą patrystyczną, ukazywana bywa niekiedy w sposób ostry. Stąd potrzeba nowego spojrzenia i wypowiedzenia tajemnicy Boga, przez powrót do myśli patrystycznej. Jak zauważa Cezary z Arles: Wiara wszystkich chrześcijan opiera się na Trójcy Świętej3.

Egzystencjalne doświadczenie pokazuje, że wiara w Boga — Ojca, Syna i Ducha Świętego stanowi dla wielu ludzi pieczęć chrześcijaństwa i jest natchnieniem dla codziennych gestów religijnych. Niewątliwie jednak to samo doświadczenie uświadamia nam także, że niewielu chrześcijan zgłębia tę prawdę wiary. A przecież liturgia, w której uczestniczą, sytuuje ich wciąż w samym sercu tej tajemnicy. Kiedy czynią znak krzyża przed modlitwą wspólnotową, rodzinną czy też czysto osobistą, winni mieć świadomość bliskości Ojca, Syna i Ducha Świętego, któremu ofiarowują w ten sposób swoje życie.

Według Katechizmu Kościoła Katolickiego tajemnica Trójcy Świętej ma stanowić centrum wiary i życia chrześcijańskiego4. Jednak, jak zauważają teologowie, pomimo obecności tej prawdy w nauczaniu Kościoła, nie kształtuje ona w sposób zadowalający świadomości ani codziennego życia wiernych5. Szczególnie mocno brak świadomości trynitarnej wiernych podkreśla K. Rahner, mówiąc, iż chrześcijanie w swym codziennym życiu są niemal skrajnymi monoteistami6. Ten brak wpływu doktryny trynitarnej na pobożność chrześcijańską może prowadzić do islamizacji chrześcijaństwa lub też herezji teizmu pojmującego Boga jako jednoosobowego7.

Rozum ludzki staje bezradny wobec tajemnicy Trójcy Świętej. Zbliża się wprawdzie, na ile to dla niego możliwe, do „objawionej tajemnicy, dla dawnych wieków ukrytej, teraz jednak ujawnionej, a przez pisma prorockie na rozkaz Boga wszystkim narodom obwieszczonej” (Rz 16, 25-26). Teologowie starają się uzasadniać to, co wiara oznajmia. Mistycy wyśpiewują, posługując się często obrazami i symbolami, chwałę przedwiecznej Trójcy i Jej przedziwną jedność. Artyści starają się wyrazić Jej piękno i niewyrażalną wprost prostotę. Inaczej mówiąc, Bóg Trójjedyny przywołuje całe stworzenie, aby w Nim odnajdywało swoją godność. Wobec tego każda forma ateizmu jest negacją którejś z Osób Trójcy. W ten sposób staje się negacją człowieka, który nie żyje w pełni, jeśli nie żyje w Trójcy Osób.

W poszukiwaniu przyczyn zaniku świadomości trynitarnej u współczesnych chrześcijan trzeba dostrzec wpływ oświeceniowej krytyki teologii, według której prawda o Trójcy Świętej jest pozbawiona znaczenia praktycznego.

Przed teologią współczesną staje zatem wyzwanie: przywrócić tajemnicy Trójcy Świętej właściwe miejsce w samej teologii i świadomości wierzących. Jest ona bowiem tajemnicą Boga w wymiarze Jego wewnętrznego życia, jak i Boga zaangażowanego w dzieje świata. Może ona sprostać temu zadaniu, jeśli dziejozbawcze działanie Boga zdoła odnieść do tajemnicy Boga w samym sobie. Powinna zmierzać zatem do połączenia wiary w moc zbawczą z tajemnicą Trójcy Świętej. W ten sposób odkryje specyficznie chrześcijański obraz rzeczywistości, odpowiadając jednocześnie na współczesne ruchy neognostyckie8.

Tak uczyniła w przeszłości myśl patrystyczna: Ojcowie Kościoła rozróżnili Teologię (Theologia) i Ekonomię (Oikonomia), określając pierwszym pojęciem tajemnicę wewnętrznego życia Boga — Trójcy, a drugim wszystkie dzieła Boże, przez które On się objawia i udziela swego życia. Przez Ekonomię objawiła się nam Teologia; i na odwrót, Teologia wyjaśnia całą Ekonomię. Dzieła Boga objawiają, kim On jest w sobie samym; i na odwrót — tajemnica Jego wewnętrznego Bytu oświeca rozumienie wszystkich Jego dzieł. Analogicznie jest również między osobami ludzkimi. Osoba ukazuje się w swoim działaniu, a im lepiej znamy osobę, tym lepiej rozumiemy jej działanie9.

Kościół starożytny pokonał ówczesne trudności, wskazując kierunek poszukiwań. Dalsza refleksja może doprowadzić do odnowienia teologii trynitarnej i egzystencjalnego spotkania z tajemnicą Boga. Teologia oznacza przecież naukę o Bogu, odpowiedzialną mowę o Bogu10. Na początku trzeba zatem określić specyfikę chrześcijańskiego pojęcia Boga. Nie wystarczy podkreślać Jego jedyności, osobowości i zaangażowania w dzieje świata, lecz konieczne jest ukazanie Jego troistości. Ponadto wysiłek ten jest narażony na błędy modalizmu, subordynacjonizmu czy dyteizmu. Wśród tych, którzy go podjęli, był Nowacjan, pierwszy rzymski teolog tworzący po łacinie.

Nowacjan kontynuuje wysiłki Tertuliana i odpowiadając na błędy heretyków, próbuje sformułować chrześcijańskie pojęcie Boga. W jednym systematycznym traktacie teologicznym polemizuje z różnymi przeciwnikami ortodoksji11. Zdecydowanie podkreśla istnienie jednego Boga w polemice z monarchianizmem, zarówno adopcjonistycznym, jak i modalistycznym12. Dysponując niemałymi możliwościami intelektualnymi podejmuje w De Trinitate odważną analizę teologiczną i dokonuje systematyzacji danych biblijnych (stąd tak liczne odwołania do Pisma Świętego).

Struktura De Trinitate jest następująca: rozdziały I—VIII zasadniczo mówią o Bogu Ojcu, IX—XXVIII o Synu, XXIX o Duchu Świętym oraz dwa ostatnie (XXX i XXXI) opisują relacje pomiędzy Ojcem i Synem.

Dla pełniejszego odczytania jego nauki trzeba uświadomić sobie, jakie prądy myślowe kształtowały jego światopogląd. Pierwsza istotna informacja mówi o tym, że Nowacjan to nawrócony na chrześcijaństwo stoicki filozof: „Ten starożytny filozof stał się teologiem najwyższej klasy”13. Nowacjan to także zdolny uczeń szkół retorycznych: „Zdolności dialektyczne pozwalają mu ujawniać sprzeczności w twierdzeniach przeciwników”14. Powyższe informacje pozwalają nam wniknąć w to wszystko, co w pierwszej analizie jego traktatu może wydawać się niezrozumiałe i zaskakujące: „Spod bogactwa przykładów i dowodów przebija sprawność języka oraz precyzja i bogactwo stylu. Nowacjan kocha wyliczenia, anafory, synonimy. Cieszą go fragmenty pełne nieumiarkowanej brawury, iskrzące wyszukanym słownictwem, częste poetyckie zwroty, jakie możemy znaleźć np. w opisie stworzenia, który znajdujemy we wstępie do traktatu”15.

Analiza pojęcia Boga w De Trinitate może pomóc zrozumieć, w jakiej mierze Nowacjan przyczynił się do rozwoju teologii i otworzył nowe perspektywy w łacińskiej literaturze chrześcijańskiej.

Osoba Nowacjana16 nie jest dobrze znana, poza dość krótkim momentem historii, kiedy to dochodzi do kryzysu nowacjańskiego, ale podobnie i po tym kryzysie Nowacjan zostanie usunięty w cień. Według wszelkiego prawdopodobieństwa był on Rzymianinem z urodzenia i był dumny ze swojej przynależności do wspólnoty rzymskiej17. Nie wspiął się na wszystkie szczeble hierarchii kościelnej18.


1 Por. P. d'Ornellas, W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego, [w:] Communio 2 (2000), s. 3-7.

2 Por. J. O' Donnel, Klucz do teologii Hansa Ursa von Balthasara, Kraków 2005.

3 Cezary z Arles, Expositio symboli, CCL 103, 48.

4 Por. KKK 234.

5 Por. J.D. Szczurek, Miejsce tajemnicy Trójcy Świętej w teologii współczesnej, [w:] ACr 26 (1994), s. 249.

6 Por. K. Rahner, Der dreifaltige Gott als transzendenter Urgund der Heilsgeschichte, [w:] J. Feiner, M. Löhrer, Mysterium salutis, t. II, s. 319-321.

7 Por. J.D. Szczurek, Trójjedyny, Kraków 1999, s. 365-366.

88 Por. W. Kasper, Bóg Jezusa Chrystusa, Wrocław 1996, s. 326.

9 Por. KKK 236.

10 Por. W. Kasper, Bóg..., s. 10.

11 Por. J. Fontaine, Chrześcijańska literatura łacińska, Tarnów 1997, s. 48-49.

12 Por. M. Simonetti, Początki refleksji teologicznej na Zachodzie, [w:] A. di Berardino, B. Studer, Historia teologii. Epoka patrystyczna, Kraków 2003, s. 280.

13 J. Fontaine, Chrześcijańska literatura..., s. 49.

14 J. Fontaine, Chrześcijańska literatura..., s. 49.

15 J. Fontaine, Chrześcijańska literatura..., s. 49; M. Cytowska, H. Szelest, Literatura rzymska. Okres cesarstwa, Warszawa 1994, s. 69-76.

16 Opracowania na temat życia i twórczości Nowacjana: É. Amann, Novatien et Novatianisme, [w:] DTC XI, Paris 1931, coll. 816-849; C. Granado, Novaziano, La Trinidad, [w:] Fuentes Patrísticas, vol. 8, Madrid 1996; A. Harnack, Novatian, Novatianism, [w:] NSHE VIII (1953), coll. 197-202, oraz: Novatian, Novatianisches Schisma, Katharische Kirche, [w:] RPTK XIV (1904), coll. 223-242; H.J. Vogt, Novatien, [w:] DECA, s. 1777-1779, tego samego autora: Novatien, [w:] DCA, s. 1777-1779; Novaziano, [w:] DPAC, coll. 2436-2439; Novatian, Novatianismus, [w:] LThK, Band 7, Her- der, Freiburg 1998, coll. 938-939; Novatian (mid-third century), [w:] EEC, E. Fergus- son, Gerland Publishing, New York & London 1998, s. 819-820; R.T. Klein, Novatian, [w:] BBK, Band VI, coll. 1047-1049; J.S. Alexander, Novatian, Novatianer, [w:] TRE, Band 24, Berlin—New York 1994, coll. 678-682; H. Koch, Novatianus, [w:] PW 33, coll. 1138-1156, tego samego autora: Novaziano, Cipriano e Plinio il Giovane, [w:] Religio 11 (1935), s. 321-332; R. Eno, Novatianism, [w:] NDT, Wilmington—Delaware 1989, s. 719; H.R. Drobner, Patrologia, Istituto Patristico Augustinianum, Piemme 1998, s. 255-257; R.J. DeSimone, Novatien, [w:] DSp XI (1982), coll. 479-483; H. Weyer, Novatian and Novatianism, [w:] NCE, vol. X, Washington 1981, s. 534-535; M. Simonetti, Ilario e Novaziano, [w:] RCCM 7 (1965), s. 1034-1047, oraz: Początki refleksji teologicznej na Zachodzie, [w:] A. di Berardino, B. Studer, Historia teologii. Epoka patrystyczna, Kraków 2003, s. 280-282; H. Gülzow, Cyprian und Novatian. Der Briefwechsel zwischen den Gemeiden in Rom und Karthago zur Zeit der Verfolgung des Kaisers Decius, Tübingen 1975; H. Jordan, Melito und Novatian, [w:] ALG 13 (1904), s. 59-68; Ad. Jülicher, Recensión a la edición del De Trinitate realizada por W. Yorke Fausset, [w:] ThLZ 34 (1909), coll. 511-513; J.M. Szymusiak, M. Starowieyski, Słownik wczesnochrześcijańskiego piśmiennictwa, Poznań 1977, s. 293.

17 Por. Cyprian, List 30, tłum. W. Szołdrski, PSP 1, s. 89-95; List 32, tłum. W. Szołdrski, PSP 1, s. 100-101.

18 Por. Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna VI 43, 14-15.

opr. aw/aw

 


Podziel się tym materiałem z innymi:


Kliknij aby zobaczyć dokumenty zawierające wybrany tag: Tertulian Bóg dogmat monarchia pojęcie Boga istota De Trinitate Kościół starożytny Nowacjan
 
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W