Opoka - Portal katolicki
opoka.newsopoka.photo
Pekao


Ks. Marian Radwan SCJ

ZAKONY W DIECEZJI WILEŃSKIEJ W LATACH 1803-18901



Diecezja wileńska mimo utworzenia metropolii mohylewskiej, co oznaczało dla niej utratę rozległych obszarów zarówno na rzecz samej archidiecezji mohylewskiej jak i diecezji mińskiej, nadal obejmowała bardzo rozległe terytorium, na którym utworzono 18 powiatów. W 1803 roku diecezja miała 306 parafii obsługiwanych przez 616 kapłanów diecezjalnych. Podstawy materialne ich działalności gwarantowało uposażenie w postaci funduszy ziemskich z 24 306 włościanami (licząc tylko mężczyzn) i fundusze gotówkowe — 435 934 rubli. Liczbę wiernych obliczono na 789 864 dusz.

W granicach tejże diecezji pracują równocześnie zakony męskie i żeńskie. Zakonów męskich będzie 18 (tabela 1.). Obecność zakonów jest bardzo zauważalna i to na wielu płaszczyznach. Kapłanów zakonnych będzie 717, czyli więcej niż diecezjalnych. Podobnie kleryków zakonnych (nie licząc 85 nowicjuszy) będzie 174 w porównaniu z 57 diecezjalnymi.

Tabela 1. Zakony męskie w diecezji wileńskiej w 1803 r.

LpNazwa zakonuliczba wspólnotl. zakonnikówl. kapłanówl. klerykówliczba bracil. nowicjuszy
1.augustianie25034754
2.benedyktyni116115--
3.bernardyni1023813439587
4.cystersi11365-2
5.dominikanie242691703643120
6.franciszkanie konwentualni1413691191511
7.kameduli1137141
8.kanonicy laterańscy32917543
9.kanonicy od pokuty156349554
10.karmelici bosi7503929-
11.karmelici trzewiczkowi990617139
12.kartuzi11710142
13.marianie112741-
14.misjonarze3743021815
15.pijarzy5433544-
16.trynitarze339161337
17.bonifratrzy427--27-
18.rochici16--6-
  105118571717420985

Na każdego kapłana diecezjalnego statystyczne przypadało niemal dwu zakonników, których globalna liczba wyniesie 1185 osób. Z tej liczby ponad 68 % (tabela 2.) przypadnie na pięć najliczniejszych zakonów — są to dominikanie (269 osób), bernardyni (238 osób), franciszkanie konwentualni (136), karmelici trzewiczkowi (90) i misjonarze (74). Pozostałych 378 osób należy do 13 zakonów.

Tabela 2. Najliczniejsze zakony męskie

Lp.Nazwa zakonul. zakonników%
1.dominikanie26922,70
2.bernardyni23820,08
3.franciszkanie konwentualni13611,47
4.karmelici trzewiczkowi907,59
5.misjonarze746,24
  80768,08

 

Innym faktem uderzającym w analizie statystycznej — (tabela 3.) — to znaczna koncentracja zakonów męskich w samym Wilnie, gdzie przebywa ponad 30% stanu osobowego klasztorów.

Tabela 3. Stan osobowy męskich klasztorów w Wilnie

Lp.Nazwa zakonówLiczba zakonników
1.augustianie43
2.bernardyni64
3.dominikanie27
4.franciszkanie konwentualni40
5.kanonicy laterańscy14
6.kanonicy od pokuty5
7.karmelici bosi23
8.karmelici trzewiczkowi44
9.misjonarze51
10.pijarzy10
11.trynitarze24
12.bonifratrzy12
  357 = 30,12%

Obecność zakonów żeńskich w diecezji wileńskiej w omawianym czasie trzeba uznać za znacznie słabszą (tabela 4.). Spotykamy tu tylko osiem zakonów, posiadających 18 klasztorów i liczących 322 siostry. Z tej liczby ponad 30% — bo 111 osób — to bernardynki; drugie miejsce co do liczebności — 68 zakonnic — zajmują benedyktynki. Z ogólnej liczby sióstr zakonnych (322) niemal 46% mieszka w Wilnie.

Tabela 4. Zgromadzenia żeńskie

Lp.nazwaliczba wspólnotliczba sióstrfunduszowe dusze męskiepewne fundusze w rublachdochód pewny w rbuczniowieubodzy
1.benedyktynki3681 53050 0599 801  
2.bernardynki61113 89220 91915125  
3.brygidki2426828 0328 335  
4.dominikanki12312022 0531 429  
5.karmelitanki bose116912 700621 4
6.mariawitki18-1 750776 8
7.szarytki327-  10559
8.wizytki12737215 300 6-
  183226 6821247053608716571

Klasztory zarówno męskie jak i żeńskie — zakładane w XVI i XVII wieku na terenie diecezji wileńskiej należały do najbardziej zamożnych. Ich fundatorzy, szukając nie tylko chwały Bożej, ale i poklasku współczesnych, uposażali je z reguły zbyt hojnie. Z reguły przesadne bogactwo stanie się powodem wielu zagrożeń dla samego powołania zakonów oraz zazdrości wielu środowisk i instytucji.

Do najzamożniejszych klasztorów w diecezji wileńskiej (tabela 5.) w omawianym czasie, należy przede wszystkim fundacja kartuska w Berezie — rok 1648 — będąca dziełem Kazimierza Leona Sapiehy podkanclerza Litewskiego. „Na sześć mil w promieniu, wszystkie dobra okalające Berezę, lasy i rzeki, odda Sapieha zakonnikom”2. Według cytowanego autora dochody klasztoru były tak wielkie, że po pokryciu wszystkich wydatków, pozostawało jeszcze co roku 400 000 zł. polskich. Pozwoliło to T. Kościuszce na przejęcie 1 000 000 zł. na cele wojskowe w okresie insurekcji3.

Tabela 5. Uposażenie zakonów męskich

l.pnazwa zakonudusz funduszowych męskichfundusz pewnydochód pewny w rb
1.augustianie-6 0433 525
2.benedyktyni 323-1 345
3.bernardyni-53 2933 974
4.cystersi18815 3824 219
5.dominikanie2639195 36422 328
6.franciszkanie konwentualni64986 8389 050
7.kameduli3706 300480
8.kanonicy laterańscy160310 3775 233
9.kanonicy od pokuty20637 2685 152
10.karmelici bosi40276 2398 888
11.karmelici trzewiczkowi108150 8177 168
12.kartuzi1395-4 560
13.marianie262 550403
14.misjonarze91236 1806 908
15.pijarzy75135 0496 897
16.trynitarze12037 8082 473
17.bonifratrzy-19 2614 151
18.rochici-12 151-
  10 665680 92096 754

Jeszcze w 1803 roku klasztor posiadał 1 395 funduszowych dusz męskich. Niestety z powodu znacznego rozprężenia dyscypliny zakonnej biskup B. Kłągiewicz był zmuszony skasować klasztor (w 1831 r.)

Znacznie uboższym — bo mającym 685 męskich dusz funduszowych — był wileński klasztor misjonarzy, ufundowany i uposażony w 1695 r. przez Teofila Platera, wojewodę inflanckiego.4

Swą zamożnością niewiele od misjonarzy wileńskich różnili się wileńscy kanonicy laterańscy — 634 męskich dusz funduszowych — i ich słonimscy współbracia — 643 włościan funduszowych. Pierwszy klasztor ufundował i uposażył w 1668 r. Michał Kazimierz Pac, hetman Wielkiego Księstwa Litewskiego, nadając im znaczne dobra w powiecie brasławskim5. Drugi — słonimski klasztor — ufundował w 1650 roku Jan Stanisław Sapieha, marszałek Wielkiego Księstwa Litewskiego, a uposażył go wspólnie ze swym bratem Leonem Sapiehą, przekazując na te cele posiadłości ziemskie w nowogródzkim powiecie.6

Wspólnoty dominikańskie nie należały do najbogatszych, ale trudno także je nazwać ubogimi. Najzamożniejszą z nich była — wileńska przy kościele Św. Ducha ufundowana przez Aleksandra Wielkiego Księcia Litewskiego około 1501 r.7 W 1803 r. posiadała ona 476 dusz męskich, utrzymując zakonny dom studiów, kościół i klasztor z 47 zakonnikami.

Wśród klasztorów żeńskich niewątpliwie najzamożniejsze były wileńskie bernardynki przy kościele św. Michała i benedyktynki wileńskie przy kościele św. Katarzyny (por. tabela 4.). Pierwszy z nich ufundował Leon Sapieha w 1594 r., darując mu kilka wiosek — Izabelin, Franopol, Zabołocie, — w guberni witebskiej, Raduń — w guberni mińskiej, Kiena — w guberni wileńskiej oraz miasto Lepel. W 1803 r. klasztor ten posiadał aż 3 487 dusz męskich. E. Tyszkiewicz8 mówi o 3 629 mężczyznach i 3 241 kobiet w majątkach wileńskich bernardynek. Natomiast wileńskie benedyktynki w 1803 r. posiadały 1 366 męskich dusz funduszowych, w dobrach otrzymanych zarówno drogą posagu wnoszonego do majątku wspólnoty przez nowicjuszki (zwłaszcza Sybilla i Anna z Paców), jak przez dobroczyńców — Mikołaja i Katarzynę Horodyskich.9

Uposażenie klasztorów miało służyć różnym celom, ale przede wszystkim utrzymaniu samych zabudowań — kościołów, klasztorów, i ich mieszkańców, a także instytucji oświatowych i charytatywnych.

Tabela 4 i tabela 6 przybliżają nam częściowo rolę społeczną klasztorów. Klasztory męskie — w liczbie 105 placówek — prowadziły 53 parafie, pozostałe posiadały kościoły filialne. Z reguły parafie prowadzili kanonicy od pokuty (przy wszystkich 15 klasztorach), dominikanie mieli 11 parafii, a franciszkanie konwentualni 9. Parafialne duszpasterstwo w diecezji wileńskiej w 14% pozostawało w gestii zakonów (116 956 wiernych na 789 864 osób). Personel zakonny tradycyjnie był zatrudniony w pracy kaznodziejskiej i rekolekcyjnej, ale dane statystyczne rejestrują tylko zdawkowe informacje. Sporo wysiłku finansowego i osobowego przeznaczano na pracę wychowawczą. Klasztory wychowały 259 kleryków i nowicjuszy, a diecezja 57 kleryków. Ponadto ich fundusze były obciążone utrzymaniem 518 uczniów i 571 ubogich.

Tabela 6. Rola społeczna klasztorów.

Lp.Zakonyliczba domówliczba parafiiliczba parafianmłodzież zakonnauczniowieubodzy
1.augustianie2--11--
2.benedyktyni 114 19251214
3.bernardyni 1035 77876386
4.cystersi116244643
5.dominikanie241117 6055619864
6.franciszkanie konwentualni14912 347303950
7.kameduli1--2--
8.kanonicy laterańscy326 67981816
9.kanonicy od pokuty151545 78494265
10.karmelici bosi722 65622530
11.karmelici trzewiczkowi945 858163650
12.kartuzi1--3516
13.marianie1--485
14.misjonarze3311 821366030
15.pijarzy523 612468
16.trynitarze3--20226
17.bonifratrzy4----70
18.rochici1----38
  10553116 956259518571

Informacje dotyczące roli społecznej klasztorów żeńskich nie są pełne ani przejrzyste. Wiadomo, że benedyktynki i bernardynki sporo uwagi poświęcały pracy wychowawczej. Posiadane dane statystyczne milczą jednak na ten temat; prawdopodobnie dlatego, że zadania te nie wynikały z obowiązków funduszowych. Te same źródła archiwalne informują, że siostry szarytki utrzymują w Szczuczynie 10 uczniów i 3 ubogich. Pewne akcje w tej dziedzinie podejmowały także mariawitki i wizytki wileńskie. Najbardziej dynamiczną pracę charytatywną prowadziły przede wszystkim szarytki wileńskie. Przy zakładzie im. Dzieciątka Jezus w 1803 zapewniały opiekę 127 sierotom, przy drugim klasztorze skupiało się 184 biednych, a przy szpitalu św. Filipa i Jakuba 248 ubogich. Jednak status prawny tych trzech placówek wymagałby dokładniejszego wyjaśnienia. Akcję charytatywną prowadzili rochici w Kownie udzielając pomocy 12 sierotom i 38 ubogim, oraz bonifratrzy w czterech klasztorach opiekując 70 ubogimi.

Czas powstania dokumentu archiwalnego przygotowanego przez Kurię Wileńską dla petersburskiego Kolegium Rzymskokatolickiego — rok 1803 — pozwala nam stwierdzić, że trzeci rozbiór jeszcze nie naruszył struktur zakonnych. Dopiero lata trzydzieste, a szczególnie rok 1832, przyniesie z sobą brutalną politykę antyzakonną, która zmierzać będzie do zupełnej likwidacji klasztorów. W całym cesarstwie w 1832 roku skasowano 191 klasztory. Proces analogicznych kasat w diecezji wileńskiej doskonale ukazują zachowane archiwa wileńskie10 i petersburskie.11 Przytoczone powyżej dane uświadomiły nam, że w 1803 w diecezji wileńskiej istniało 105 klasztorów męskich i 18 żeńskich, razem 123. Co działo się z nimi w następnych latach (uwzględnimy granice diecezji z 1803 roku)ż W roku 1840 z pierwotnego stanu pozostały tylko 63 klasztory, i w następnych latach liczba ta stale się kurczy (por. tab. 7.).

Po roku 1890 ze wszystkich 123 klasztorów diecezji wileńskiej zachowało się tylko cztery klasztoryć 1) w Wilnie — benedyktynek, 2) w Grodnie — franciszkanów, 3) w Grodnie — brygidek i w 4) w Słonimie — bernardynek. Natomiast w całej Rosji, bez Królestwa Polskiego — zachowano 9 klasztorów (cztery męskie i pięć żeńskich). Jednak z reguły były to domy dla znacznie podstarzałych już osób zakonnych. Po ukazie tolerancyjnym z 1905 roku, na wokandę III Dumy przygotowano odpowiedni projekt ustawy mającej umożliwić Kościołowi swobodne zakładanie klasztorów.12 Do jej uchwalenia nigdy jednak nie doszło. Losy klasztorów w diecezji wileńskiej obrazują zjawisko typowe dla Rosji XIX w. Raporty wileńskich generał-gubernatorów pokazują dowodnie, że rosyjskie elity polityczne zmierzają do pełnej integracji i asymilacji kulturowej anektowanych ziem Pierwszej Rzeczypospolitej w organizm imperium rosyjskiego. Duchowieństwo, zwłaszcza zakonne, było główną przeszkodą na tej drodze, stąd kasaty bazylianów, a potem pozostałych zakonów, a także parafii i dwu diecezji. Metody i efekty tej polityki — przedmiot osobnych badań.

Przypisy:

1. Statystyczne dane opracowano na podstawie danych archiwalnychć Rossijskij Gosu-darstwiennyj Istoriczeskij Archiw (RGIA), zespół 1152, op. 8, d. 88.

2. E. Tyszkiewicz, Wiadomość historyczna o zgromadzeniach i fundacjach męskich i żeńskich r.k. klasztorów w diecezji wileńskiej, Teka Wileńska 1857, n. 2, s. 245.

3. X.Y.Z., Kartka z dziejów Kościoła Katolickiego. Biskupstwo Wileńskie, Kraków 1889, s. 325.

4. Tyszkiewicz, art. cyt., s. 248-253.

5. Tyszkiewicz, art. cyt., 1858, n. 4, ss. 136-143.

6. Tamże

7. Tyszkiewicz, art. cyt., Teka Wileńska, r. 1858, n. 3, s. 223.

8. Tyszkiewicz, art. cyt., Teka Wileńska, 1858, n. 4, ss. 181-184.

9. X.Y.Z., dz. cyt., s. 109.

10. Lietuvos Valstybinis Istorijos Archyvas, f. 378, d. 2407-2409.

11. RGIA, f. 821, op. 125, d. 547, kk. 199-202v.

12. RGIA, f. 1278, op. 2, d. 10, kk. 1-50.



 


Podziel się tym materiałem z innymi:


Kliknij aby zobaczyć dokumenty zawierające wybrany tag: zakony Diecezja Wileńska zakony męskie zakony żeńskie klasztory
 
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W