Opoka - Portal katolicki
opoka.newsopoka.photo
Pekao


Riaza Morales José Maria SJ

KOŚCIÓŁ I NAUKA

Konflikt czy współpraca?

Przekład Szymon Jędrusiak
Tytuł oryginału La Iglesia en la historia de la ciencia
Copyright © Biblioteca de Autores Cristianos 1999
Copyright © dla wydawnictwa polskiego Wydawnictwo WAM, 2003




Rozdział 7

Obserwatoria

2. OBSERWATORIA
I ASTRONOMOWIE KOŚCIOŁA

Rola Towarzystwa Jezusowego

Towarzystwo Jezusowe powstaje w epoce odrodzenia (1540). Rozszerza szybko sieć ośrodków kształcenia i propaguje w nich obok nauk humanistycznych, typowych dla literackiego renesansu, także nauki ścisłe, które bujnie wówczas rozkwitają. Kiedy po opublikowaniu nieśmiertelnego dzieła Kopernika De revolutionibus (1543) przed astronomią otwierają się nowe horyzonty, jezuici zakładają albo już prowadzą w Europie wiele obserwatoriów.

Tak u początków XIX wieku, w okresie zawieszenia zakonu, pisał sławny astronom francuski J.J. Lalande: „Jezuici polecili zbudować w Lyonie, obok swego wspaniałego kolegium, obserwatorium usytuowane w jednym z najlepszych miejsc..., ufundowane przez o. Saint-Bonneta”. „Muszę przyznać Towarzystwu, tak otwartemu na mądrość, i tak okrutnie potraktowanemu, że wielce się zasłużyło budując obserwatoria astronomiczne w większości ze swych kolegiów”. „To, co powiedziałem o kolegium lyońskim można odnieść do pozostałych regionów; wszędzie tam, gdzie działało dobre kolegium jezuickie, istniało również obserwatorium”16. Ten sam Lalande wskazuje przede wszystkim na ośrodki z Marsylii, Awinionu, Mannheim, Schwezingen, Wiednia, Tyrnau, Ingolstadt, Grazu, Wrocławia, Ołomuńca, Poznania, Wilna, Rzymu, Padwy, Florencji, Mediolanu, Madrytu...

W obserwatorium w Ingolstadt (Niemcy), gdzie Scheiner dokonał swych największych odkryć, jego następca, szwajcarski jezuita Johann Baptist Cysat (1588-1657), architekt Kościoła kolegium w Innsbrucku (1637), jako pierwszy (1618) obserwował kometę przez teleskop i wyróżnił nominalnie trzy części komety; odkrywa Wielką Mgławicę Oriona, i obserwuje po raz pierwszy w historii, razem z Pierrem Gassendim, przejście Merkurego przed tarczą Słońca. Jest między innymi autorem dzieła Mathematica astronomica (1619).

Węgier Maximilian Hell (1720-1792), wezwany do Wiednia do kierowania budową Obserwatorium Cesarskiego, pozostaje na jego czele od 1753 r. przez ponad 30 lat, wydając co roku cieszące się dużym uznaniem Ephemerides astronomicae, w których publikuje swe obserwacje astronomiczne. Dla zbadania przejścia Wenus przed tarczą Słońca wyrusza na kilkuletnią wyprawę do Laponii, na północ Norwegii. W 1769 r. udaje mu się przeprowadzić pierwszą naukową obserwację takiego przejścia. Jak wynika z późniejszego sprawozdania, głównym celem tej obserwacji było określenie na podstawie paralaksy słonecznej odległości Słońca od Ziemi. Wartość podana przez jezuickiego astronoma różni się minimalnie od tej, jaką otrzymać możemy dzisiaj przy użyciu najnowocześniejszej elektroniki.

Współczesny mu czeski jezuita Cristian Mayer (1719-1783) uruchamia obserwatorium w Mannheim oraz w Schwezingen, niedaleko kolegium w Heildelbergu (Niemcy), gdzie naucza. Pierwszy wysuwa przypuszczenie, iż gwiazdy podwójne tworzą prawdziwe układy fizyczne. W pracy z 1778 r. kataloguje 72 układy gwiazd podwójnych i wielokrotnych. Na zlecenie rosyjskiej carycy obserwuje w San Petersburgu przejście Wenus i prowadzi badania nad mapą Rosji.

Dyrektor obserwatorium w Lyonie, o. Laurent Béraud (1702-1777), prowadzi obserwacje zaćmień, komet itp. O. Antoine de Laval (1664-1728) zakłada obserwatorium w kolegium w Marsylii i kieruje nim przez 20 lat. Wiele z jego prac astronomicznych znalazło się w „Mémoires de Trévaux” z lat 1706-28 i w Rocznikach Akademii Nauk (1701-1715). Jako profesor matematyki i hydrografii w szkole morskiej w Toulon, pracuje nad mapami morskich wybrzeży Prowansji. Później kierownictwo tego obserwatorium obejmuje o. Esprit Pezenas (1692-1776), który pisze między innymi podręcznik astronomii dla marynarzy (1765).

W kolegium w Awinionie o. Jean Bonfa (1638-1724) obserwuje i opisuje serię zaćmień Księżyca i Słońca od 1678 do 1706 r. Publikuje także swe obserwacje komet i plam na Słońcu. Aktywnie pracuje na polu kartografii; znajduje nową metodę wyznaczania minut i sekund na półkolu i ćwiartce koła.

Jezuici fundują obserwatorium w Pradze, którego budową kieruje Niemiec o. Joseph Stepling (1716-1778); on też, w latach 1751-78 zostaje jego pierwszym dyrektorem. Stepling publikuje swoje obserwacje astronomiczne i meteorologiczne, jak również studium na temat trzęsień ziemi.

W Wilnie ojcowie Tomasz Żebrowski i Marcin Poczobut-Odlanicki (ten drugi zajmował się między innymi pomiarem szerokości i długości geograficznej miast litewskich na podstawie obserwacji astronomicznych) prowadzą budowę obserwatorium astronomicznego Akademii Wileńskiej. Poczobut (1728-1810) dba o wyposażenie go w najnowocześniejsze instrumenty, tak by dorównać obserwatoriom w Paryżu i Greenwich. Dzięki jego staraniom obserwatorium w Wilnie zajmuje miejsce pośród najlepszych w Europie. Oprócz publikacji z zakresu prowadzonych regularnie badań, wydał również dzieło zatytułowane Essais sur l'epoque de l'antiquité du zodiaque de Denderah oraz zbiór tablic pozycji Merkurego, które okazały się wielce użyteczne dla Lalande'a do wyznaczenia orbity tej planety. Wielu jezuitów z Uniwersytetu Wileńskiego wydatnie przyczyniło się do ustalenia polskiej terminologii matematycznej.

Jezuici Pascual Bovio i Juan Domingo Gerra zakładają około 1760 r. obserwatorium w Colegio de Brera (Mediolan). Jego współzałożycielem jest Boscovich, a pierwsze stanowisko dyrektora obejmuje Francuz Joseph-Louis de Lagrange (1736-1813). Lagrange, wcześniej dyrektor obserwatorium w Marsylii, ogłasza drukiem obserwacje meteorologiczne prowadzone w Mediolanie i astronomiczne dokonane w Marsylii, a także szereg innych prac naukowych. Angelo Giovanni Cesaris (1749-1832), również piastujący przez jakiś czas funkcję dyrektora obserwatorium, redaguje od 1775 r., przez 28 lat, roczne efemerydy: Ephemerides astronomicae. Publikuje swe obserwacje dolnej koniunkcji Wenus ze Słońcem (1784), artykuły o górach na Księżycu (1790) itd. Współpracuje, przekazując wyniki własnych obserwacji, w przygotowaniu katalogu 501 gwiazd, dzieła A. Cognoliego (1807). Przeprowadza ponadto część operacji trygonometrycznych na potrzeby mapy Lombardii.

Zasługą o. Leonardo Ximeneza (1716-1786), urodzonego na Sycylii w hiszpańskiej rodzinie, jest założenie Obserwatorium San Giovannino (albo Ximeniano) we Florencji. Ten hiszpańsko-sycylijski jezuita, matematyk, astronom, geograf, jest autorem książek z tych dziedzin i wynalazcą wielu urządzeń. Znawca praw hydromechaniki wykorzystuje swą wiedzę do opanowania wylewów Renu i Po. W chwili kasacji zakonu w 1773 r. jezuici kierowali trzydziestoma ze stu trzydziestu obserwatoriów astronomicznych działających wówczas na świecie.

Grono astronomów nie-jezuitów

Nie tylko członkowie Towarzystwa Jezusowego przyczyniali się do sławy swoich obserwatoriów. Francuski duchowny Jean Picard (1620-1682), astronom i geodeta, choć nigdy nie kierował Obserwatorium Paryskim, należał do najgorętszych orędowników jego założenia. Z A. Auzoutem wybiera teren pod budowę i określa jego powierzchnię. Picard jako pierwszy wykorzystuje lunetę do pomiaru kątów. Wraz z Auzoutem buduje mikrometr z krzyżem ruchomych nitek.

Ze szczególną skrupulatnością i wyposażony w najlepszy sprzęt przeprowadza pierwszy dokładny pomiar długości jednego stopnia szerokości geograficznej we Francji (1669-70), mierząc łuk południka zawartego pomiędzy Malvoisine, w pobliżu Paryża, i Sourdon, niedaleko Amiens. Wynik, korygujący poprzednie wyliczenia, dawał bardzo dokładną wiedzę na temat promienia Ziemi. W ten sposób Newton, formułując ostateczną postać teorii powszechnego ciążenia, będzie miał do dyspozycji w 1684 r. poprawnie oszacowaną, opartą na tzw. stopniu Picarda, wartość ziemskiego promienia.

„Pierwsza racjonalna ocena odległości Słońca od Ziemi datuje się na rok 1672. Picard i Richer obserwowali równocześnie Marsa w opozycji względem Słońca (Picard w Paryżu i Richer w Cayenne) i wywnioskowali ze swych pomiarów, że odległość Ziemia-Słońce wynosi 140 milionów kilometrów... Wcześniej uważano, że odległość ta jest 20 razy krótsza; skala Układu Słonecznego została tym samym znacznie powiększona”17. Obecnie ów dystans ocenia się na około 150 milionów kilometrów. Obaj astronomowie odkrywają, że okres wahań wahadła różni się w zależności od długości geograficznej miejsca prowadzenia obserwacji.

Picard opracowuje ponadto nowy system obserwacji do precyzyjnego określania, za pomocą nowych zegarów wynalezionych przez Huyghensa w 1670 r., względnego położenia gwiazd podczas ich przejścia przez południk. Pracuje z G.D. Cassinim i w kontakcie z J. Richerem nad zmierzeniem paralaksy Marsa. Udaje się do Danii i przy pomocy O. Römera wyznacza współrzędne obserwatorium Tychona Brahego w Uraniborgu. Na podstawie systematycznej obserwacji Gwiazdy Polarnej zwraca uwagę astronomom na zmianę kształtu Ziemi. Dla Lévy'ego Picard „jest ojcem precyzyjnej astronomii”18. „Uważa się go za jednego z najlepszych obserwatorów swej epoki”. „W 1679 r. wydaje pierwszy francuski rocznik astronomiczny”19, zatytułowany Connaissance des temps.

Król Francji, Ludwik XIV, polecił wybudowanie obserwatorium w Marsylii dla paulina Louisa Feuillée (1660-1732), uznanego astronoma i fizyka. Wyniki jego obserwacji astronomicznych ukazywały się od 1699 do 1716 r. w rocznikach Paryskiej Akademii Nauk. Akademia, do której sam należał, wysyła go w 1724 r. na Wyspy Kanaryjskie w celu określenia dokładnego położenia wyspy Hierro.

Na ziemiach Nowego Świata, w Kolumbii, hiszpański kapłan José Celestino Mutis (1732-1808) wykłada astronomię i zakłada najwyżej położone obserwatorium na świecie, Obserwatorium Bogotańskie (1803). Śledzi nocne zmiany ciśnienia barometrycznego oraz przyczyny przypływów atmosferycznych.

Teatyn Giuseppe Piazzi (1746-1826), Włoch, kieruje budową obserwatorium w Palermo i zostaje jego pierwszym dyrektorem na ponad dwadzieścia lat. Zajmuje się w tym czasie przede wszystkim precyzyjnym ustalaniem położenia gwiazd. Astronom Giorgio Abetti tak ocenia rezultaty tej żmudnej i wymagającej sporych umiejętności pracy: „Po dwudziestu latach trudów i nieprzespanych nocy opublikował pozycje 7646 gwiazd... Mógł teraz na podstawie swego katalogu wykazać, jak ruchy własne gwiazd stanowią nie tyle wyjątek, co regułę”20. Katalog wydany w 1814 r. pod tytułem Praecipuarum stellarum inerrantium positiones, poprawiał i uzupełniał jego wcześniejszy zbiór z 1803 r.

Podczas obserwacji nieboskłonu w nocy na przełomie 1800 i 1801 r. Piazzi dostrzega pewien obiekt, który śledzi przez sześć tygodni, by przekonać się, że ten z nocy na noc zmienia swe położenie. Jak się okazuje, małe ciało niebieskie, o średnicy ok. 955 km, obserwowane przez włoskiego astronoma to asteroida — pierwsza, jaka zostaje odkryta z przeszło 2000 znanych dzisiaj i tworzących „pas asteroidów” pomiędzy orbitami Marsa i Jowisza. W 1802 r. chrzci go imieniem Ceres. Bada ponadto nachylenie ekliptyki i zagadnienia precesji równonocy. W 1815 r. powierzono mu wprowadzenie dziesiętnego systemu metrycznego do Królestwa Dwóch Sycylii, a w 1817 r. nadzorowanie budowy obserwatorium w Neapolu, które obejmuje potem jako pierwszy dyrektor.

Inny Włoch, Barnaba Oriani (1752-1832), zakonnik barnabita, astronom i geodeta, po kasacji zakonu jezuitów trafia do obserwatorium w Brera. Będzie stał na jego czele przez wiele lat. Zapisuje się w dziejach astronomii dzięki obliczeniu orbity Uranu i opublikowaniu innych danych (1785) tyczących tej planety, odkrytej w 1781 r. W 1802 r. oblicza orbitę Ceresa. Poza licznymi traktatami publikuje prace na temat Merkurego, Marsa, Jowisza, Księżyca, komet itd. Bierze udział w pomiarze długości południka ziemskiego i w pracach triangulacyjnych zmierzających do aktualizacji ówczesnej mapy Włoch.

Pijarzy z Obserwatorium Ximeniano

Obserwatorium Ximeniano we Florencji — po śmierci jezuity założyciela i likwidacji nieco wcześniej jego zakonu — zostało oddane w ręce pijarów, którzy prowadzili je fachowo i na wysokim poziomie naukowym. Dyrektorami zostawali kolejno wybitni włoscy pijarzy: Giovanni Inghirami (1779-1851), Giovanni Antonelli (1818-1871), Filippo Cecchi (1822-1887), Guido Alfani (1876-1940).

Inghirami prowadzi interesujące badania nad efemerydami planet i asteroidów, przeprowadza triangulację Toskanii oraz inne prace geodezyjne. Antonelli na podstawie obliczeń wyprzedza o kilka miesięcy odkrycie wizualne Syriusza B, towarzysza najjaśniejszej gwiazdy nieba — Syriusza. Jest autorem licznych prac o obserwacjach meteorologicznych i o barometrach, koryguje triangulację Toskanii; podejmuje także, w pracy wydanej w 1855 r., temat nieskończoności i nieskończenie małych w odniesieniu do rachunku różniczkowego.

Cecchi, przez ponad 40 lat profesor fizyki i matematyki we Florencji, obejmuje stanowisko dyrektora obserwatorium w 1872 r. i ukierunkowuje jego prace na meteorologię i geodynamikę, w których to dziedzinach osiąga poziom znacznie przewyższający inne obserwatoria o podobnej specjalizacji. Wymyśla i buduje nowe urządzenia: barometr i termometr, które noszą jego imię, nefoskop, system sejsmograficzny, piorunochrony itp.

Alfani, odważny sejsmolog i genialny eksperymentator z zakresu fizyki, kieruje obserwatorium od 1906 do 1940, wyposaża go w szeroką gamę urządzeń astronomicznych i meteorologicznych, ale przede wszystkim narzuca mu specjalizację w dziedzinie sejsmologii, w której ośrodek zdobywa międzynarodową sławę. Alfani wzbogaca go o nowe instrumenty przez siebie wymyślone lub unowocześnione. Poza sejsmologią dał się poznać także jako wynalazca na polu meteorologii i fizyki. Blisko sto pism naukowych jego autorstwa lub redakcji daje obraz zasług, jakie wniósł w rozwój nauki.

Obserwatoria XIX i XX wieku

Zainteresowanie Kościoła obserwatoriami utrzymywało się w czasach współczesnych. Świadczy o tym dobitnie Obserwatorium Watykańskie, a także inne liczne ośrodki działające w XIX i XX wieku.

Starsze obserwatoria, klasyczne, powstawały w celu obserwowania ciał niebieskich; później zajęły się także badaniem zjawisk meteorologicznych. W czasach współczesnych zakres ich działalności uległ poszerzeniu; są obserwatoria, które koncentrują się na badaniu zjawisk astronomicznych, astrofizycznych, geofizycznych, sejsmologicznych, meteorologicznych, geomagnetycznych itd. Często składają się z wielu działów, ukierunkowanych na różne obszary działalności. I tak wspomniane już Obserwatorium Ximeniano z Florencji, kierowane przez pijarów, zyskało międzynarodowe uznanie przede wszystkim w dziedzinie meteorologii oraz sejsmologii.

Hiszpania i Hispanoameryka

Hiszpański jezuita Ricardo Cirena (1864-1932) po założeniu sekcji magnetycznej w obserwatorium w Manili i wykonaniu magnetycznej mapy wysp Archipelagu Filipińskiego, zakłada w Hiszpanii, niedaleko Tortosy, obserwatorium w Ebro (1904-05). Zgodnie z jego zamysłem ośrodek specjalizuje się w astrofizyce i geofizyce i stawia sobie za cel gromadzenie danych do badania związku pomiędzy aktywnością Słońca i różnymi zjawiskami na naszej planecie, zwłaszcza elektrycznymi i magnetycznymi. Ośrodek liczył wiele sekcji: heliofizyki, sejsmologii, magnetyzmu ziemskiego, elektryczności atmosferycznej i elektryczności ziemskiej, meteorologii...

Cirerę, który był również założycielem naukowego pisma „Ibérica”, zastępuje w 1920 r. na stanowisku dyrektora obserwatorium Luis Rodés (1881-1939), autor metody obliczania odległości pomiędzy Ziemią i Słońcem oraz imponującego dzieła z astronomii ogólnej El Firmamento.

Po nim obowiązki dyrektora przejmuje, i to na ponad 40 lat, Antonio Romańá (1900-1981). Stara się on ukierunkować prace obserwatorium na badanie jonosfery, chromosfery słonecznej i magnetyzmu Ziemi — specjalności, dzięki którym obserwatorium w Ebro stało się sławne w naukowych kręgach całego świata. W 1954 r. Romańá został mianowany dyrektorem międzynarodowego zespołu do badań nad krótkotrwałymi zmianami pola magnetycznego Ziemi. Później objął kierownictwo hiszpańskiego czasopisma astronomicznego „Urania”. Nazwiskami Romańá i Rodés nazwane zostały dwa utwory księżycowe Księżyca, tak jak to miało wcześniej miejsce w przypadku Hagena, Secchiego, Vico...

Towarzystwo Jezusowe, jeszcze przed powstaniem obserwatorium z Ebro, ufundowało w Hiszpanii (1902) Obserwatorium de Cartuja (Granada), aktywne na polu astronomii, geodynamiki i meteorologii, z trzema sekcjami. Jego prace skupiały się w pierwszym rzędzie na sejsmologii. Wieloletni dyrektor obserwatorium, o. Manuel María Sánchez Navarro (1867-1941) uczynił zeń jeden z najważniejszych ośrodków sejsmologicznych na Półwyspie Iberyjskim. Na wyposażeniu znajdowała się między innymi seria sejsmografów przez niego samego skonstruowanych. Zastąpił go o. Antonio Due (1898-1975), znany szeroko w kręgach astronomicznych dzięki swym publikacjom. W 1975 r. obserwatorium przeszło z rąk Towarzystwa Jezusowego pod władanie Uniwersytetu Grenady.

W 1857 r. hiszpański jezuita Antonio Cabré (1829-1883) uruchamia Obserwatorium Belén (Hawana), które zyskuje rozgłos od czasu, gdy kierownictwo przejął Benito Vińes (1837-1893). Wykorzystując dane z obserwacji sprzed jego kierownictwa, które przypadło na lata 1870-93, i uzupełniając je o własne badania wydaje dzieło Apuntes relativos a los huracanes de las Antillas (1877), a po nim długą serię specjalistycznych monografii. W 1893 r. ukazuje się jego ostatnia książka: Investigaciones relativas a la circulación y traslación ciclónica. Jego wkład w rozwój nauki to także dwa urządzenia własnego pomysłu przydatne w tego typu badaniach.

Vińes odkrywa niektóre z podstawowych praw kształtujących cyrkulację cyklonową podczas huraganów na Antylach, tych huraganów, które po przejściu przez Zatokę Meksykańską czynią spustoszenie u wybrzeży Meksyku i Stanów Zjednoczonych. Przed hiszpańskim jezuitą wiedziano, iż tropikalne tornada występowały na obszarze Morza Karaibskiego i w jego otoczeniu od lipca do października, nie znano jednak miejsca ich powstawania, przybliżonej trasy przemieszczania się oraz obszarów najbardziej narażonych na ich działania w danych miesiącach. Vińesowi udało się rozwikłać te niewiadome. Opisał też z najwyższą dokładnością mechanizm cyrkulacji cyklonu oraz znaczenie chmur w przewidywaniu huraganów. Jego następcy, również hiszpańscy jezuici, Lorenzo Gangoiti, Gutiérrez Lanza i Rafael Goberna utrzymywali wysoki prestiż obserwatorium aż do 1961 r., kiedy to rząd kubański zarządził jego konfiskatę.

Simón Sarasola, jezuita hiszpański, po dwudziestu latach kierowania Obserwatorio Nacional de San Bartolomé w Bogocie (Kolumbia), rezygnuje z funkcji w 1941 r. i wraz z o. J. Emilio Ramirezem (1909-83) tworzy Instytut Geofizyczny Andów Kolumbijskich. Jezuita hiszpański Ignacio Puig (1887-1961) zostawia Obserwatorium del Ebro, gdzie piastował funkcję zastępcy dyrektora, i udaje się do Argentyny, by tam zająć się budową Obserwatorium de San Miguel (1935), w okolicach Buenos Aires. Pierwszym dyrektorem tego nowego obserwatorium fizyki kosmicznej zostanie francuski jezuita Pedro M. Descotes (1877-1964), który w Obserwatorium de San Calixto w la Paz (Boliwia) tworzy stację sejsmologiczną — przez wiele lat jedną z najlepszych tego typu stacji w całej Ameryce Południowej; w późniejszym czasie zakłada jej filię w Sucre. W Quito już w 1864 r., powstaje za sprawą jezuitów pierwsze obserwatorium meteorologiczne w Ekwadorze.

Filipiny, Chiny, Madagaskar

Obserwatorium w Manili (Filipiny), założone w 1865 r. przez Hiszpana Federico Faurę (1840-1897), wzorowało się od samego początku na ośrodku hawańskim. Jezuita ten odkrywa możliwość przewidywania z pewnym wyprzedzeniem trasy, po której tajfuny będą się przemieszczać w obszarze mórz i wysp Archipelagu. Publikuje Seńales precursoras de temporal en el Archipiélago Filipino (1882). W 1886 r. wyposaża obserwatorium w odpowiednie instrumenty, tak że można było wyodrębnić w jego ramach cztery sekcje: meteorologiczną, magnetyczną, sejsmiczną i astronomiczną. Pierwszy jego następca, inny jezuita hiszpański, José María Algué (1859-1930), udoskonala urządzenie skonstruowane przez Faurę do przewidywania trasy tajfunów i projektuje kilka nowych.

W 1926 r. kierownictwo obserwatorium obejmuje o. Miguel Selga, który będzie świadkiem zrównania ośrodka z ziemią w czasie drugiej wojny światowej. Odbudowuje go w 1952 r. Obecnie obserwatorium, wyposażone w nowoczesne aparaty i obsługiwane przez wyspecjalizowanych jezuitów, prowadzi regularną działalność na polu astronomii słonecznej, radioastronomii, jonosfery, geomagnetyzmu i sejsmologii.

W 1873 r. francuscy jezuici — idąc śladami pionierów naukowej misji w Chinach, Ricciego, Terrenza, Schalla, Verbiesta — budują obserwatorium meteorologiczne w Zika-Wei, 6 kilometrów od Szanghaju. Jego pierwszy dyrektor, Szwajcar Marc Dechevrens (1845-1923), tworzy serwis informacji meteorologicznej połączony telegraficznie z siecią stacji na wschodzie, wymyśla różne instrumenty do zbierania danych i opisuje system wiatrów i cyklonów w Chinach oraz cyrkulację powietrza w wysokiej atmosferze.

Za kadencji Francuza Stanislasa Chevaliera (1852-1930) obserwatorium rozszerza się o sekcję astronomiczną, wzniesiony zostaje nowy budynek w Zika-Wei oddalony o jakieś 25 kilometrów. Kolejny Francuz, Louis Froc (1859-1932), kieruje najpierw pracami geomagnetycznymi, a potem całym obserwatorium. W 1906 r. wydaje pierwsze mapy meteorologiczne, bada zjawiska zakłóceń równowagi atmosferycznej i uruchamia emisję sygnałów godzinowych.

To początkowo meteorologiczne obserwatorium rozrasta się z biegiem czasu do czterech sekcji: meteorologicznej, astronomicznej, geomagnetycznej i sejsmologicznej. Swymi pracami na temat trajektorii i przewidywania tajfunów zyskuje międzynarodowe uznanie. W 1926 r. zostaje uznane przez Międzynarodową Unię Astronomiczną za jeden z trzech najważniejszych ośrodków na świecie. Meteorologiczne, magnetyczne i grawitacyjne mapy Chin wydane przez Obserwatorium Zika-Wei są wykorzystywane w komunistycznych Chinach do rozwoju przemysłu także po 1949 r., kiedy to z Państwa Środka wydaleni zostają jezuici. Ośrodkiem kieruje wówczas Włoch Ernesto Gherzi (1886-1976). Zmuszony do jego opuszczenia, przenosi się do Makao, gdzie za pieniądze rządu portugalskiego organizuje obserwatorium geofizyczne.

Obserwatorium Zika-Wei to nie jedyne miejsce działalności misjonarskiej francuskich jezuitów. W 1889 r. zaczyna działalność obserwatorium w Tananariwie (Madagaskar) z trzema sekcjami: astronomiczną, meteorologiczną i magnetyczną. Jego pierwszy dyrektor, o. Élie Colin (1852-1923) otrzymał w 1896 r. od francuskiego rządu zlecenie na triangulację wschodniego wybrzeża wyspy; wykonał także szereg prac geodezyjnych i meteorologicznych. Kilka lat później, w Libanie, o. Bonaventure Berloty uruchamia (1906-08) obserwatorium w Kasara, zależne od uniwersytetu.

Ameryka Północna

W 1957 r. Gherzi zakłada w Montrealu Obserwatorium Geofizyczne Kolegium Brébeuf wyposażone w najlepsze instrumenty sejsmiczne w Kanadzie oraz jedyne w całym kraju urządzenia do badań elektryczności w atmosferze ziemskiej.

Do najstarszych w Ameryce Północnej należy obserwatorium uniwersytetu w Georgetown (Waszyngton), wybudowane około 1842 r. przez irlandzkiego jezuitę Jaime Curleya (1796-1889). Pracowali w nim astronomowie tej klasy, co Secchi i Vico, a funkcję dyrektora sprawował po Curleyu Hagen. Przypuszczalnie tamtejsza stacja sejsmiczna była przez wiele lat najlepiej wyposażoną w całych Stanach Zjednoczonych. Frederick Odenbach (1857-1933) zakłada w 1900 r. stację sejsmologiczną w Obserwatorium Uniwersytetu Johna Carrolla (Cleveland). Z inicjatywy Odenbacha jezuici z amerykańskich uniwersytetów i kolegiów organizują międzyuczelnianą sieć Jesuit Seismological Service, która ze swymi 15 stacjami w Stanach Zjednoczonych i jedną w Kanadzie pokrywa Amerykę Północną (1911).

Sieć ze stacją centralną w Cleveland działa do 1922 r. Trzy lata później, pod nazwą Jesuit Seismological Association, wskrzesza ją J.B. Macelwane (1883-1956) z głównym ośrodkiem na uniwersytecie w St. Luis. Obecnie, choć część stacji Towarzystwa zaprzestała działalności, placówka z Sant Luis i obserwatorium z Weston (Boston) stanowią ważne ośrodki badań sejsmologicznych.

Anglia, Węgry

Już w 1838 r. Towarzystwo Jezusowe założyło swe pierwsze obserwatorium geofizyczne w Anglii, w Stonyhurst. Funkcję dyrektora sprawowali kolejno Stephen J. Perry (1833-1889), Walter Sidgreaves (1837-1919) oraz Louis Cortie (18591925). Perry jako pierwszy w swych pracach o magnetyzmie zwraca uwagę na ścisły związek pomiędzy zaburzeniami magnetycznymi w atmosferze Ziemi i procesami zachodzącymi na Słońcu. Wraz z Sidgreavesem przeprowadza magnetyczne badania zachodniego regionu Francji. Z okresu Sidgreavesa na uwagę zasługują fotografie spektrów promieniowania słonecznego. Cortie powołany na stanowisko dyrektora sekcji słonecznej w Królewskim Towarzystwie Astronomicznym i członka komitetu w Międzynarodowej Unii Astronomicznej zdobył uznanie środowiska znakomitymi pracami na temat związków pomiędzy plamami na Słońcu i magnetyzmem ziemskim oraz badaniami spektroskopowymi.

W 1970 r. zawarto międzynarodowe porozumienie w sprawie oficjalnego nadania nazw kraterom ciemnej strony Księżyca, wówczas już odkrytych i sfotografowanych. Podzielono je pomiędzy Stany Zjednoczone i Związek Radziecki. ZSRR nazwał jeden z kraterów imieniem Fenyi'ego, byłego astronoma obserwatorium w Kalocsa (Węgry).

Kardynał arcybiskup Kalocsa Lajos Haynald założył obserwatorium w tym mieście w 1879 r., powierzając jego kierownictwo Carlosowi Braunowi (1831-1907). Ten węgierski jezuita skonstruował, oprócz mikrometru, spektroheliograf, który po modyfikacjach, m.in. Henriego Deslandresa, stał się bardzo pomocnym przyrządem w astrofizyce. W 1885 r. na dyrektora awansowany zostaje Julius Fényi (Fényi Gyula, 1845-1927), także węgierski jezuita, który przez ponad 20 lat obserwuje i bada aktywność Słońca, a zwłaszcza zjawisko protuberancji. Jego publikacje przysporzyły sławy jemu i obserwatorium. Rząd komunistyczny położył kres działalności jezuitów na Węgrzech w 1948 r.

Przypisy

16 C. Ońate, Letras de Deusto, 21 (1991), s. 306-307.

17 P. Couderc, Histoire de l'Astronomie, s. 107-108.

18 J. Lévy, [w:] R. Tatón i inni, t. 2, s. 535.

19 S. Newcomb — R. Engelmann, s. 774.

20 G. Abetti, s. 155-156.

opr. ab/ab



 


Podziel się tym materiałem z innymi:


Kliknij aby zobaczyć dokumenty zawierające wybrany tag: Kościół wiara nauka Towarzystwo Jezusowe Jezuici Stolica Apostolska Watykan astronomowie obserwatorium obserwatoria Collegio Romano Castel Gandolfo Obserwatorium Watykańskie w Stanach Zjednoczonych geologia
 
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W