Opoka - Portal katolicki
opoka.newsopoka.photo
Pekao


Riaza Morales José Maria SJ

KOŚCIÓŁ I NAUKA

Konflikt czy współpraca?

Przekład Szymon Jędrusiak
Tytuł oryginału La Iglesia en la historia de la ciencia
Copyright © Biblioteca de Autores Cristianos 1999
Copyright © dla wydawnictwa polskiego Wydawnictwo WAM, 2003




Rozdział 12

Sprawa Galileusza

4. PROCES

Nowe publikacje Galileusza

Z gorącej polemiki wokół problemu komet zrodziła się nowa jego książka Probierca złota (Il Saggiatore), zawierająca zawoalowaną, poprowadzoną niezwykle zręcznie, obronę heliocentryzmu. Zadedykował ją papieżowi Urbanowi VIII. Takie imię przyjął wstępując na tron papieski kardynał Maffeo Barberini (1623).

Barberini miłośnik nauki i podobnie jak Galileusz członek Akademii Rysiów, od dawna okazywał mu przychylność pełną szczerego podziwu i sympatii. Skomponował nawet na cześć sławnego uczonego łacińską odę w 19 strofach, w której wysławiał jego odkrycia astronomiczne. Teraz Galileusz udaje się z Florencji do Rzymu, mając nadzieję na uzyskanie od papieża odwołania albo przynajmniej złagodzenia decyzji przyjętych w 1616 r. Urban VIII nadal nie szczędzi mu uprzejmości, udziela mu sześciu długich audiencji w przeciągu dwóch miesięcy i na pożegnanie hojnie obdarowuje go prezentami i błogosławieństwami. Prohibicyjny wyrok z 1616 r. pozostaje jednak w mocy. Astronom powraca do Florencji z zamysłem przygotowania nowego dzieła. Francisco Ingoliemu, który wystąpił w swej pracy przeciwko teorii o ruchu Ziemi, odpowiada w formie listu skierowanego do swego przyjaciela w Rzymie (wrzesień 1624). Tekst, poświęcony w całości naukowej obronie kopernikanizmu, stał się zalążkiem wielkiego dzieła, wydanego we Florencji w 1632 r. pod tytułem Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo, tolemaico e copernicano.

Dialog ma formę rozmowy toczonej w ciągu czterech kolejnych dni przez trzech interlokutorów: Salviatiego, Sagredo i Simplicio. Salviati wyraża zazwyczaj poglądy samego Galileusza, zręcznie prowadzi dialog i jako nowoczesny i światły uczony potrafi zbijać argumenty pozostałej dwójki przeciwko ruchowi Ziemi. Sagredo pozostaje w rozmowach nieco w cieniu, ożywia je swymi celnymi pytaniami i dobrą znajomością rzeczy. Trzecia postać, o nacechowanym ironią imieniu Simplicio (wł. Nierozgarnięty, Prostak), reprezentuje poglądy arystotelików i niezrażona celnością argumentów swoich rozmówców uparcie występuje przeciwko hipotezie kopernikańskiej.

Jak twierdzi L. Pastor, „z trzech argumentów przytaczanych za tezą Kopernika drugi i trzeci, oparte na plamach słonecznych i pływach, nic właściwie nie ważą; z kolei pierwszy argument, czyli łatwość, z jaką przy pomocy nowego modelu świata można wyjaśnić skomplikowane orbity planet, wysunięty został już przez Kopernika, a Galileusz przedstawił go jedynie w sposób bardziej czytelny”29.

Pierwszy dowód, oparty na tym, że obserwowane ruchy planet łatwo można wyjaśnić przy założeniu, że krążą wokół Słońca, to tylko powielanie tezy Kopernika. Jak już wcześniej wspominaliśmy, równie dobrze tłumaczy je teoria Tychona Brahe, głosząca, że planety krążą wokół Słońca, które z kolei, wraz z Księżycem, okrąża Ziemię.

Ponadto Galileusz twierdzi, że ruchy planet są absolutnie jednakowe i regularne, jeśli założyć, że ciała te kreślą okręgi ze Słońcem jako środkiem. Tymczasem dane z obserwacji wskazują, że w rzeczywistości poruszają się one ruchem niejednostajnym po orbitach eliptycznych a Słońce zajmuje jedno z ognisk.

Drugi dowód opiera się na ruchu plam słonecznych. Z faktu, że plama słoneczna bliska równikowi słonecznemu zajmuje różne położenie w ciągu roku, Galileusz wnioskuje, że Ziemia krąży wokół Słońca w takim właśnie odstępie czasu. Jednakowoż te zjawiska astronomiczne równie dobrze można wyjaśnić przy założeniu, że Słońce krąży wokół Ziemi i że oś obrotu pozostaje zawsze do siebie równoległa, jak każe prawo inercji.

Trzeci dowód, z drobnymi zmianami, powiela ten z 1616 r. oparty na pływach. Uznawszy za prawdziwą swą hipotezę, Galileusz wnioskuje, że pływy słabsze odbywają się w okresie nowiu, a silniejsze — w czasie pełni. W rzeczywistości jest zaś tak, że najsilniejsze pływy występują podczas nowiu i pełni, a najsłabsze podczas kwadr.

Proces

Dzieło ukazuje się w 1632 r. i natychmiast rozpoczyna się jego dystrybucja; już jednak w sierpniu tego samego roku Galileusz i jego florencki drukarz otrzymują papieski rozkaz niewydawania ani jednego egzemplarza więcej, mimo że edycja posiada odpowiednie zezwolenie władz kościelnych. Jak doniesiono Urbanowi VIII, Dialog otwarcie broni systemu kopernikańskiego, do tego stopnia, że zakwalifikowano go później jako wielki Manifest Kopernikański. Zwrócono też papieżowi uwagę, iż pewne argumenty, jakich używał podczas dyskusji z Galileuszem, zostały przez tego ostatniego w włożone w usta prostackiego Simplicio.

Do zbadania dzieła przystępuje powołana przez papieża komisja teologów. W następstwie ich opinii Galileusz otrzymuje wezwanie do stawienia się w Rzymie przed obliczem Kongregacji Świętego Oficjum. Galileusz zeznawał na procesie cztery razy: dwa w kwietniu, jeden w maju i po raz czwarty 21 czerwca.

Pomimo dwuznacznej postawy Galileusza na procesie przyjętej dla złagodzenia jego wcześniejszych twierdzeń, zostaje oskarżony o naruszenie zakazów z 1616 r. W Dialogu propagował doktrynę potępioną tamtego roku, łamiąc tym samym zakaz Kongregacji Indeksu i oficjalne przyrzeczenie wówczas złożone. Prawdziwym przedmiotem procesu było nieposłuszeństwo człowieka głoszącego się katolikiem.

Wyrok

22 czerwca 1633 r. zostaje ogłoszony wyrok. Na Dialog zostanie nałożony zakaz, ale nie obejmie on jego pozostałych dzieł. Autor zostanie zatrzymany do dyspozycji Świętego Oficjum i odmówi w określonym czasie psalmy pokutne. Galileusz wysłuchuje wyroku na stojąco, potem, na kolanach, odczytuje i podpisuje akt wyrzeczenia. Powtarzano później, że gdy wstał, powiedział pod nosem: „Eppur si muove” (A jednak się porusza).

„Według legendy — pisze Hemleben — Galileusz, podniósłszy się z kolan, miał wycedzić przez zęby: A jednak się porusza, ale nie ulega wątpliwości, że niczego takiego nie powiedział”30. Jak zapewniają Lerner i Gosselin „nie ma żadnego dowodu na potwierdzenie podobnego zdarzenia”31. „Legenda ta nie ma żadnej podstawy historycznej”32. „Słynne «Eppur si muove» po raz pierwszy pojawia się w książce wydanej w Anglii w 1757 roku”33*.

Podczas procesu włoski astronom nie zaznał tortur ani jakichkolwiek form fizycznej przemocy. „Trzeba przyznać — pisze Hull — że Galileusza traktowano uprzejmie, a kara, jaka na niego spadła, była łagodna (jak na zwyczaje tamtej epoki)”34. W orzeczeniu wyroku od samego początku miano na uwadze, kim był podsądny. Wyrok wydany przez sędziów — dożywotnie więzienie — zostaje natychmiast zamieniony na areszt domowy. Następnego dnia Galileusz przenosi się z pałacu Inkwizycji do rzymskiej posesji swego protektora (Villa Medici), wielkiego księcia Toskanii.

W lipcu otrzymuje zezwolenie na przeprowadzkę do Sieny, do pałacu arcybiskupa Ascanio Piccolominiego, jego wiernego przyjaciela. Mieszka tam sześć miesięcy, wspaniale goszczony przez arcybiskupa i odwiedzany przez całą miejscową szlachtę. Od schyłku 1633 r. do końca swych dni przebywa już w swej własnej willi w Arcetri, niedaleko Florencji, gdzie pracuje w towarzystwie przyjaciół i prowadzi bogate życie towarzyskie.

Tam ogłasza publicznie w 1637 r., że odkrył librację Księżyca. W ciągu tych lat internowania i spokoju pracuje głównie nad dziełem, obmyślanym już od lat, w którym nadaje ostateczny kształt swym doświadczeniom i odkryciom czynionym przez całe życie.

Dzieło, przez niektórych uważane za najważniejsze w dorobku Galileusza, ukazuje się drukiem w Lejdzie (1638) pod tytułem Discorsi e dimostrazioni matematiche intorno a due nuove scienze (Dialogi i dowodzenia matematyczne z zakresu dwóch nowych umiejętności). Te „dwie nowe umiejętności” to teoria ruchu (dynamika), przedstawiona tu w całkowicie nowej formie, oraz teoria wytrzymałości ciał. To dzieło, a także odkrycia i publikacje z zakresu astronomii stawiają Galileusza pośród największych animatorów postępu naukowego i twórców metod badawczych.

Przypisy

29 L. Pastor, t. 28, s. 296.

30 J. Hemleben, s. 155.

31 L.S. Lerner — E.A. Gosselin, „Investigación y Ciencia”, 124 (1987), s. 80.

32 R. Marcolongo, Enciclopedia Italiana, t. 16, s. 276.

33 W. Brandmüller, „Stimmen der Zeit”, 182 (1968), s. 410.

34 L.W.H. Hull, s. 177.

opr. ab/ab



 


Podziel się tym materiałem z innymi:


Kliknij aby zobaczyć dokumenty zawierające wybrany tag: Kościół wiara nauka Galileusz proces inkwizycja Kopernik wyrok Galileo Galilei De revolutionibus O obrotach ciał niebieskich Kongregacja Indeksu księgi zakazane Il Saggiatore Eppur si muove Dialogi i dowodzenia matematyczne Discorsi e dimostrazioni matematiche
 
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W