Opoka - Portal katolicki
opoka.newsopoka.photo
Pekao


Anna Walulik CSFN

EDUKACYJNE WSPOMAGANIE DOROSŁYCH W REFLEKSJI NAD ŻYCIEM

ISBN: 978-83-7767-105-4
wyd.: Wydawnictwo WAM 2012

Wybrany fragment
Wstęp
Dorosły w procesie rozwoju
Dynamika dorosłości


1.1. Dynamika dorosłości

Przedstawienie cech dorosłości (nawet przy uwzględnieniu podziału na poszczególne okresy) nastręcza wiele trudności, gdyż dynamika związana ze wzrostem i regresem dotyczy różnic, jakie posiada każda osoba w zakresie osiągnięć i doświadczanych zdarzeń oraz braku współcześnie jednoznacznie sformułowanych oczekiwań społecznych. Dlatego niemożliwe staje się określenie „progu”, którego przekroczenie świadczy o wejściu w dorosłość. Raczej mówi się o procesie stawania się osobą dorosłą. Oznacza to, że nie tylko czynniki obiektywne, ale także subiektywne odgrywają w nim istotną rolę. Zjawiskiem charakterystycznym w okresie dorosłości jest indywidualizacja przebiegu rozwoju osoby i co za tym idzie — ważne jest zarówno rozumienie, czym charakteryzuje się dorosłość, jak i związane z nią poczucie „bycia dorosłym”5 .

System biologiczny i fizyczną sprawność organizmu w okresie wczesnej dorosłości charakteryzuje zróżnicowanie kontrolowane przez czynniki genetyczne, środowiskowe oraz sposób reagowania przez jednostkę na doświadczane zmiany biologiczne. Jest to okres osiągania ostatecznego wzrostu i maksymalnego rozwoju tkanek aktywnych metabolicznie oraz redystrybucji tkanki tłuszczowej i jej wzrostu w obszarze powłok brzusznych. Młody dorosły charakteryzuje się najwyższym poziomem sprawności fizycznej (szczyt rozwoju motorycznego) i rozrodczej. Istnieje możliwość narastania napięcia i siły mięśni oraz osiągania biologicznej dojrzałości układów wewnętrznych. Obserwuje się maksymalną sprawność w zakresie funkcjonowania zmysłów oraz aktywności seksualnej. Elementom wzrostu towarzyszy następnie regres w postaci zmniejszania wysokości ciała, a pod koniec wczesnej dorosłości następują niekorzystne zmiany w skórze, włosach i strukturze twarzy oraz utrata tkanki mięśniowej. Pojawiają się pewne defekty w zakresie widzenia oraz w niewielkim stopniu zmniejsza się ostrość słuchu. Wraz z upływem lat obniża się natężenie popędu płciowego oraz chęć posiadania dziecka. Zjawiska te może przyspieszać stosowanie używek, niewłaściwe nawyki żywieniowe oraz stresy6 .

Zmiany fizyczne w średnim wieku charakteryzują się tym, że w początkowej fazie ich przebieg jest niezauważalny, a następnie coraz bardziej wyraźny. Obniża się siła mięśni i koordynacja ruchowa, znacznie pogarsza się wzrok oraz powoli słuch. Poza tym około 50. roku życia zaczyna się obniżać wrażliwość smakowa w wyniku systematycznego zmniejszania się liczby kubków smakowych. Zmniejsza się ilość pompowanej przez serce krwi, obniża się sprawność nerek oraz wydzielanie hormonów i enzymów trawiennych, słabnie przepona i spada aktywność seksualna. stan zdrowia osób w średnim wieku jest na ogół dobry, ale charakteryzuje się on wysokim zróżnicowaniem indywidualnym wynikającym z czynników demograficznych, środowiskowych i kulturowych. Typowymi chorobami tego wieku są choroby reumatyczne, układu krążenia, trawienia, oddechowego, zaburzenia słuchu i wzroku oraz choroby psychiczne. Należy też zauważyć, że zmiany biologiczne nie posiadają znaczących konsekwencji dla funkcjonowania człowieka. Osoby w średnim wieku kompensują i wyrównują te deficyty, wykorzystując doświadczenie oraz stosując efektywniejsze strategie działania, a także proste i skuteczne środki materialne i techniczne kompensujące zaistniałe zmiany. Dopiero sytuacja choroby wymusza nową sytuację w zakresie funkcjonowania i naturalne zmiany traktowane są w odmienny, indywidualny sposób7 .

 źródło: photogenica.pl

Znacznie bardziej intensywnie zmiany biologiczne postrzegane są w okresie późnej dorosłości. są one określane jako starzenie się8, bo ze względu na zmniejszanie się zasobów funkcjonowania zmiany te są zjawiskiem naturalnym i nieodwracalnym9. Nie oznacza to jednak, że wszystkie osoby starzeją się w ten sam sposób i jedynie wiek jest czynnikiem determinującym ten proces10. Również on (analogicznie jak w poprzednich etapach dorosłości) nie stanowi zasadniczego kryterium. Dlatego mówi się nie tyle o osiągnięciu starości, ile bardziej o „wkraczaniu w okres późnej dorosłości”11. Niemniej zachodzące zmiany mają przeważnie charakter regresywny i obejmują niemal wszystkie funkcje organizmu — jedynie w mniejszym stopniu układ nerwowy, który może się regenerować. starzenie się w wymiarze biologicznym wywołują czynniki genetyczne (np. hipoteza genów śmierci, telomerowa, kaskady błędów, immunologiczna oraz wyczerpania reprodukcyjnego, zużycia)12i środowiskowe (np. hipoteza wolnych rodników, klinkierowa, hipotezy behawioralne)13 . Czynniki genetyczne oraz środowiskowe powodują obniżenie sprawności fizycznej, osłabienie wigoru, zmniejszenie odporności na stres i w istotny sposób decydują o długości życia14. David A. sinclair i Lenny Guarente, poszukując genów długowieczności i badając mechanizmy ich działania, uważają, że: „Geny, które kontrolują zdolność do przetrwania ciężkich czasów, wywołują w całym organizmie przejściowe zmiany, znakomicie przystosowujące go do przeżycia. I u wielu różnych organizmów w przypadku długotrwałej aktywacji ta odpowiedź na stres przedłuża życie i zapobiega chorobom. sirtuiny to rodzina genów będących najprawdopodobniej głównymi regulatorami mechanizmów przetrwania. Poznanie kierunków ich działania doprowadzi być może do opracowania nowych terapii niektórych chorób oraz środków zapewniających długie i zdrowe życie”15 . Ten kierunek poszukiwań jest o tyle ważny, gdyż w okresie późnej dorosłości trudno jednoznacznie określić, czy obniżenie sprawności fizycznej jest następstwem fizjologicznych procesów starzenia się, czy doświadczanych chorób16, gdyż zmiany w sferze fizycznej obejmują wszystkie funkcje człowieka: zmysł wzroku, osłabienie słuchu, a także zmiany zewnętrzne w sylwetce (np. pochylenie oraz skurczenie całego ciała)17 .

Przyglądanie się zmianom fizycznym dorosłego z perspektywy andragogiki mogłoby się wydawać zbędne, gdyby nie to, że zmiany wyznaczane przez perspektywę wzrostu i regresu, zarówno młodego dorosłego, jak i w średnim wieku oraz (a może szczególnie) w późnej dorosłości, nie pozostają obojętne na funkcjonowanie społeczne dorosłych. Pozostają one w ścisłym związku z rozwojem emocjonalnym, społecznym i moralnym. W odniesieniu do dorosłych za ważny wskaźnik życia emocjonalnego uznaje się „subiektywne odczucie zadowolenia”, co oznacza, że satysfakcję z życia łatwiej jest określić w okresie późnej dorosłości niż w przypadku młodych dorosłych18. Przy czym można przypuszczać, że zależy ono również od tego, w jaki sposób definiuje się pojęcie sukcesu i jakie nadaje się mu znaczenie w wymiarze osobistym i społecznym19 .

Okres wczesnej dorosłości w sferze rozwoju emocjonalnego i społecznego jest czasem istotnych zmian w relacjach z rodziną. Wyrażają się one głównie poprzez rozluźnienie związków z najbliższymi, a nawiązywaniem intymnych relacji przyjacielskich i romantycznych oraz kształtowaniem emocjonalnej więzi z własnymi dziećmi. Zwykle stabilizuje się jakość związku intymnego z partnerem. Zdecydowana część młodych dorosłych zawiera związek małżeński (mimo coraz bardziej nasilającego się zjawiska „bycia singlem”), a mąż lub żona staje się podstawowym źródłem wsparcia emocjonalnego. Małżeństwo bezpośrednio wiązane jest z założeniem rodziny i podjęciem nowych ról: męża, żony, matki, ojca, a także nowych przeżyć emocjonalnych, których dostarczają własne dzieci. Często zsynchronizowanie nowych ról z zadaniami już realizowanymi (np. aktywności zawodowej) staje się wręcz wyzwaniem, szczególnie w przypadku kobiet. Warto zauważyć, że praca zawodowa stanowi dla młodego dorosłego nie tylko sposób na osiąganie korzyści materialnych, ale przede wszystkim jest obszarem realizacji siebie jako osoby20. Wchodząc w dorosłość, młodzi ludzie podtrzymują i rozwijają związki przyjacielskie i stabilizują swoje związki intymne, a z rodzicami kształtują relacje partnerskie. W drugiej fazie wczesnej dorosłości (przyjmuje się, że są to mniej więcej lata 25-35) oprócz podejmowania nowych ról społecznych i koordynacji ich pełnienia doświadczają oni pierwszych, większych kryzysów małżeńskich. Role społeczne niejednokrotnie powodują piętrzenie się sytuacji stresowych, które nasilają negatywne emocje. Ich kontrolowanie i autonomia emocjonalna dochodzi do głosu zwykle dopiero w drugiej fazie wczesnej dorosłości21 .

Rozwój emocjonalny w okresie średniej dorosłości kojarzony jest często z „kryzysem wieku średniego”. Określenie: „przełom połowy życia” stało się czymś w rodzaju „wytrychu” poprzez uproszczenia i uogólnienia stało się czymś w rodzaju „wytrychu” poprzez uproszczenia i uogólnienia 50 lat. Niemniej można wskazać na pewne cechy, które są typowe dla tego wieku. Wyrażają się one obawami oprzyszłość, nieumiejętnością cieszenia się czasem wolnym, niepokojem wynikającym z pogarszającego się stanu zdrowia, negatywną oceną pożycia małżeńskiego lub pracy oraz stresem powiązanym z koniecznością opieki nad starzejącymi się rodzicami. Choć badania nie potwierdzają normatywnego charakteru tego zjawiska, to zdecydowana liczba dorosłych doświadcza jego skutków w łagodnej lub bardziej zdecydowanej postaci22 .

Piotr Oleś, akcentując złożoność zjawiska „przełomu połowy życia”, wskazuje na jego wielowymiarowość. Wyjaśnia, że jest ono wyznaczone przez czynniki, takie jak: nasilenie kryzysu połowy życia, dojrzałość psychologiczna oraz akceptacja losu i śmierci. Ich analiza uświadamia, że zjawisko to może mieć bardziej ogólny charakter niż sugeruje jego nazwa „kryzys połowy życia”. Dostrzeżone zależności (lub ich brak) pomiędzy ustalonymi czynnikami „sugerują możliwość stopniowych przemian w kierunku osobowego wzrostu i refleksji egzystencjalnej niekoniecznie w formie kryzysu”23. Przy czym nie przekreśla to rozwojowego charakteru kryzysu. Przyjmując, że jest on krótkotrwałym rozstrojem psychicznym i stanowi reakcję na sytuacje, gdy osoba zmaga się z problemami życiowymi, które wymagają wypracowania nowych sposobów adaptacji24. W tym znaczeniu przełom połowy życia można uznać za punkt zwrotny, który umożliwia lub wymaga dokonania przewartościowań i nowej interpretacji życia osobistego, rodzinnego, kariery zawodowej i świata25. Jego pozytywny charakter polega na tym, że sprzyja on twórczemu planowaniu życia i wypracowaniu jego nowej jakości. Przy czym nie chodzi tylko o nowe odniesienia do warunków fizycznych i psychicznych, lecz także (a może przede wszystkim) o kryzys egzystencjalny: „Postawione zostaje pytanie o sens wszystkiego: dlaczego pracuję tak dużo, dlaczego jestem taki zagoniony i nie znajduję już czasu dla siebie? Dlaczego, po co, za co, dla kogo? Te pytania pojawiają się coraz częściej w połowie życia, i podważają dotychczasowe jego rozumienie”26. Kryzys połowy życia, odnosząc się do problemów egzystencjalnych, staje się „kryzysem sensu” i dlatego jego rozwiązanie wymaga uwzględnienia wielu wymiarów życia.

Przyjmując rozwojowy charakter kryzysów, można uznać, że czynniki warunkujące kryzys tworzą przestrzeń rozwoju dorosłego. Rozwój uczestnictwa w pracy zawodowej przypadający na okres średniej dorosłości27 oznacza z jednej strony optymalną pozycję zawodową, a z drugiej może wiązać się z istotnym kryzysem w rozwoju kariery zawodowej, który znajduje swój wyraz w decyzji o zmianie pracy czy zawodu lub w syndromie wypalenia zawodowego. Poza tym rzeczywistość wymaga zmiany koncepcji postrzegania roli pracy28, a jej brak może dodatkowo przyczyniać się do obniżenia satysfakcji z pracy zawodowej, co staje się źródłem stresu fizycznego i emocjonalnego. Jednym z głównych jego czynników jest utrata pracy, co skutkuje zarówno zaburzeniem zachowania, jak i problemami zdrowotnymi oraz dysfunkcją w rodzinie bezrobotnego. Należy zauważyć, że w okresie średniej dorosłości istotnej zmianie ulega również rola rodziców względem własnych dzieci i doświadczanie tak zwanego syndromu „pustego gniazda”. sytuacja społeczna i emocjonalna, w której znajduje się w tym okresie dorosły wymaga wypracowania i stabilizacji nowej „struktury życia” i określenia własnej roli wobec starzejących się (często wymagających opieki) rodziców29 .

Okres późnej dorosłości, naznaczony istotnymi stratami, w wymiarze społecznym wymaga od osoby nieustannego zmagania się z adaptacją do nowej sytuacji życiowej. Osoba staje przed koniecznością nieustannej readaptacji, a jej reakcja na stres przyjmuje zachowania określane jako elevatory behaviour, czyli uczenia się nowej formy zachowań („góra”), a następnie szybkiego powrotu do strych schematów („dół”)30. sytuację tę potęguje negatywna percepcja starości w niektórych kulturach, utrwalone stereotypy oraz towarzyszący ponowoczesności „kult młodości”31. Nie oznacza to jednak, że wiek i związane z nim straty determinują poczucie satysfakcji w życiu osobistym i społecznym. Zmiany demograficzne związane ze starzeniem się społeczeństw zrodziły potrzebę coraz lepszego rozumienia sytuacji dorosłego w społeczności. Osoby starsze, doświadczając kumulacji krytycznych wydarzeń i towarzyszącego im stresu, który wywołuje wiele negatywnych emocji (szczególnie niepokoju — zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i społecznym), potrzebują wsparcia w odkrywaniu swojej roli32. Znajomość mechanizmów kształtujących sposób obecności w społeczności może sprzyjać rozwojowi osoby i relacji, w które wchodzi.


5 Zob. E. Gurba, Wczesna dorosłość, art. cyt., s. 286-289. uwzględnienie zarówno procesu standaryzacji, jak i indywidualizacji w obrębie poszczególnych sfer rozwoju wymaga opisania zmian zachodzących w poszczególnych sferach rozwoju typowych dla poszczególnych okresów życia dorosłego.

6 Zob. tamże, s. 292-293.

7 M. Olejnik, Średnia dorosłość, w: Psychologia rozwoju człowiekaPsychologia rozwoju człowieka, dz. cyt., s. 312-314.

8 Starzenie się jest najczęściej charakteryzowane w trzech wymiarach: fizycznym, psychicznym i społecznym. Przy czym wymiar fizyczny i psychiczny postrzegany jest zwykle w odniesieniu do jednostki, a społeczny dodatkowo generuje odniesienia do struktur społecznych, które również podlegają procesowi „starzenia się”. Zob. L.A. Morgan, s.R. Kunkel, Aging, Society, and the Life Course, dz. cyt., s. 2-6.

9 Przy czym, jak zauważa Maria straś-Romanowska, należy odróżnić naturalne zmiany starcze od zmian patologicznych. Zob. M. straś-Romanowska, Późna dorosłość, w: Psychologia rozwoju człowieka, dz. cyt., s. 327-330.

10 N. Pikuła, Etos starości w aspekcie społecznym, Wyd. WsfP „Ignatianum”, WAM, Kraków 2011, s. 16.

11 M. Straś-Romanowska, Późna dorosłość, art. cyt., s. 327.

12 L. Hayflick dzieli je na wczesne teorie starzenia się (np. teoria wyczerpania reprodukcyjnego) i nowoczesne, zaznaczając, że także te drugie nadal pozostają w sferze spekulacji. Zob. L. Hayflick, Jak i dlaczego się starzejemy, Wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1998, s. 204-234; J. Diggs, Cellular theory of ageing, w: Encyclopedia of Aging and Public Health, red. s. Loue, M. sajatovic, Wyd. spronger 2007, s. 198-199; M. straś-Romanowska, Późna dorosłość, art. cyt., s. 328; I. stuart-Hamilton, Psychologia starzenia się, Wyd. Zysk i s-ka, Poznań 2006, s. 21-24.

13 M. straś-Romanowska, Późna dorosłość, art. cyt., s. 329.

14Zob. Bee H., Boyd D., Psychologia rozwoju człowieka, Wyd. Zysk i s-ka, Poznań 2004, s. 531-533.

15 D.A. sinclair, L. Guarente, Genetyczny klucz do długowieczności, „świat Nauki” 2006, 4(176), s. 32.

16 M. Straś-Romanowska, Późna dorosłość, art. cyt., s. 327-330.

17 J. Kocemba, T. Grodzicki, Zarys gerontologii klinicznej, Wyd. MCKP uJ, Kraków 2000, s. 8-10.

18 E. Gurba, Wczesna dorosłość, art. cyt., s. 293-294.

19 M.M. Baltes, L.L. Carstensen, The process of successful aging: selection, optimization, and compensation, w: Understanding human development: dialogues with lifespan psychology, red . u.M. staudinger, u. Lindenberger, Kluwer Academic Publisher 2003, s. 83.

20 Zob. R.C. Atchley, Demografic factors and adult psychological development, w: Understanding Human Development: Biological, Social and Psychological Processes from Conception to Adult Life, Wyd. Taylor & francis, Inc. 1998, s. 23.

21 E. Gurba, Wczesna dorosłość, art. cyt., s. 292-298.

22 M. Olejnik, Średnia dorosłość, art. cyt., s. 317-318.

23 P. Oleś, Psychologia przełomu połowy życia, Wyd. KuL, Lublin 2000, s. 139.

24 Zob. Płużek, Psychologia pastoralna, Wyd. ITKM, Kraków, s. 87.

25 P. Oleś, Psychologia przełomu połowy życia, dz. cyt., s. 141-145.

26 A . Grün, Półmetek życia jako duchowe zadanie, Wyd. TYNIEC, Kraków 2000, s. 11.

27 M. Olejnik, powołując się na badania D. Papalia, s. Olds (1995), wyjaśnia, że „wiek średni jest okresem najważniejszych osiągnięć zawodowych; dotyczy to nie tylko artystów i naukowców, ale również ludzi prowadzących prywatne przedsiębiorstwa, urzędników państwowych, rzemieślników itd.” — zob. M. Olejnik, Średnia dorosłość, art. cyt., s. 318.

28 R. Burns, The Adult Learner at Work. A Comprehensive Guide to the Context, Psychology and Methods of Learning for the Workplace, Wyd. Allen&udwin 2002, s. 21.

29 M. Olejnik, Średnia dorosłość, art. cyt., s. 317-320.

30 M. Straś-Romanowska, Późna dorosłość, art. cyt., s. 330.

31 A. Bentley, Adulthood, Wyd. Routledge, London — New York 2007, s. 70.

32 M.M. Baltes, L.L. Carstensen, The process of successful aging: selection, optimization, and compensation, art. cyt., s. 81-104.

opr. ab/ab



 


Podziel się tym materiałem z innymi:


Kliknij aby zobaczyć dokumenty zawierające wybrany tag: duchowość Biblia wiara edukacja rozwój dorosłość dojrzewanie biblistyka dorosły kryzys wieku średniego
 
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W