Pekao
Strona główna
opoka.news opoka.photo opoka.org.pl


Biznes społecznie akceptowalny - czy przedsiębiorstwo może ponosić odpowiedzialność moralną?

dr Bolesław Rok

Czy przedsiębiorstwo może ponosić odpowiedzialność moralną? Czy też raczej sprawcą, który powinien ponosić odpowiedzialność jest szef danej firmy? A może firmy produkują tylko to, co można sprzedać - by akcjonariuszom zapewnić godziwy zwrot na kapitale - a odpowiedzialni są klienci, którzy robią niewłaściwy użytek z moralnie obojętnych produktów? Nie chodzi tu wyłącznie o kwestię odpowiedzialności restrykcyjnej w tradycyjnym rozumieniu prawno-moralnym, wynikającej z popełnionej winy, ile raczej o ten wymiar odpowiedzialności społecznej biznesu, który jest podstawą kształtowania przyszłości.

Kto tu decyduje?
Istnieje przekonanie, że korporacyjna biurokracja zmusza do działania bez wystarczającego rozeznania skutków moralnych. Mówi się o "militaryzacji porządku społecznego i zwycięstwie kapitalizmu nad demokracją i ekonomią wolnego rynku", o "aksamitnej tyranii konsumpcyjnego totalitaryzmu", skutecznie redukującej moralną wrażliwość człowieka, a nawet o tym, że globalizacja prowadzi do "nieograniczonych zysków machin korporacyjnych uzyskiwanych w sposób moralnie odrażający".
Czy rzeczywiście jest tak, że struktury biznesu, przejmując role dawniej przynależne państwu, nadają kształt społeczeństwu wedle swych własnych - a nie tego społeczeństwa - potrzeb? A w dodatku, czyż w tym misternie realizowanym planie, nie utwierdza się nas w przekonaniu, że dzieje się tak przecież dla naszego dobra, dla poprawy jakości naszego życia?
Koncerny ponadnarodowe nie mogą istnieć bez społecznego przyzwolenia, a nawet akceptacji, gdyż ich racja istnienia sprowadza się do zabiegania o nasze względy. Pieniądze są dziś w pewnym sensie naszymi "kartkami wyborczymi". Poprzez świadome zakupy - a to też może być dziedzina osądów moralnych - decydujemy o "być albo nie być" producenta. To właśnie opinia publiczna, obawy i oczekiwania potencjalnych klientów, ich wiedza o produkcie i stosowanych zasadach, ma decydujący wpływ na wysokość obrotów.

Wymuszanie pozytywne
Janina Filek pisała kiedyś o trzech rodzajach odpowiedzialności. Odpowiedzialność narzucona to najniższy poziom odpowiedzialności, wynikający z konieczności stosowania się do zasad obowiązującego prawa. Odpowiedzialność wymuszoną podejmuje firma pod presją opinii społecznej, a także w swoim dobrze pojętym interesie. Zaś z odpowiedzialnością świadomą mamy do czynienia wtedy, gdy firma w poczuciu swej "obywatelskości" (corporate citizenship) decyduje się na ponoszenie odpowiedzialności za wszystkie swoje działania. Dotyczy to odpowiedzialności społecznej i ekologicznej w odniesieniu do całego cyklu życia produktu, "od kołyski aż po grób".
Ten trzeci rodzaj odpowiedzialności ma charakter pewnego ideału, do którego najlepsze firmy dążą. Zdecydowanie jednak rośnie ilość takich firm - szczególnie tam, gdzie istnieją silne struktury społeczeństwa obywatelskiego - które ten proces rozpoczęły i konsekwentnie wdrażają szczegółowe programy społecznej odpowiedzialności nie tylko wobec pracowników, dostawców i odbiorców, ale także społeczności lokalnej. Nie robią tego bynajmniej wyłącznie z powodu dążenia do moralnej doskonałości, lecz również dlatego, że staje się to powoli warunkiem koniecznym ich długoterminowej obecności na rynku.
Coraz wyraźniej globalizacja informacji i handlu zaczyna pociągać za sobą rozwój globalnej odpowiedzialności. To tak jakby sumienie zaczęło w końcu doganiać wiedzę, technologię i te nasze przymioty, które nazywamy przedsiębiorczością. Ludzie rozpoczynający działalność gospodarczą, lub zajmujący kluczowe stanowiska w przedsiębiorstwach, po pierwszym zachłyśnięciu się pieniędzmi, uświadamiają sobie, że są odpowiedzialni za swoich pracowników i za ich życie, które zależy także od tego, ile będą im płacić, jakie wartości kreować i jak prowadzić proces produkcji. Biznes może być bowiem formą edukacji społecznej. Pamiętamy oczywiście o tym, że zadaniem biznesu nie jest tylko wygoda i szczęście ludzi, ale wzrost wartości firmy. Ale jeżeli można lepiej zarabiać postępując odpowiedzialnie, to znakomicie. Warunkiem jest świadomość celów firmy, motywacja płynąca z podzielania wspólnych wartości. Przecież każdy, robiąc coś potrzebnego, czuje się lepiej, niż pracując np. przy produkcji papierosów czy broni, produkując rzeczy służące potencjalnie do skracania i odbierania życia.
W Polsce mamy ciągle trudności z egzekwowaniem odpowiedzialności narzuconej. Niejasne i często zmieniające się przepisy prawne utrudniają "bycie w porządku". Z kolei brak silnych organizacji konsumenckich nie skłania firmy do podejmowania odpowiedzialności wymuszonej przez odbiorców, tak jak to się dzieje na świecie. Ale konsumenci dojrzewają, mają coraz większe oczekiwania, także w sferze oceny moralnej. Jeżeli by ciągle kupowali produkty, o których wiedzą, że przy ich produkcji następuje pogorszenie jakości środowiska naturalnego czy społecznego, to w rzeczywistości przecież sami by zaciskali sobie pętlę na szyi. Jeżeli zaś kupują produkty firmy, która stara się być odpowiedzialna społecznie, ekologicznie i ekonomicznie, wspierają coś, co ma pozytywny skutek społeczny dla obecnej i przyszłych generacji.

Konieczne partnerstwo
Czy wzrastająca presja społeczna uniemożliwia zatem podejmowanie przez biznes takiej działalności, która jest zagrożeniem dla ludzkości, bądź jej poszczególnych grup? Wiemy dobrze, że istnieją ciągle firmy, które zarabiają na niewolniczej pracy dzieci, stosowaniu przymusu, dyskryminacji lub braku poszanowania dla godności człowieka. Wiemy dobrze, że istnieją firmy, których produkty służą przemocy i różnym formom zabijania. Ale jednocześnie też wiemy, że społeczne przyzwolenie na takie działanie jest coraz mniejsze, że nacisk opinii publicznej, czasem wyrażany w postaci gwałtownych protestów, jest coraz skuteczniejszy. I coraz więcej firm - w dobrze pojętym interesie własnym - rezygnuje z takich form zarabiania. To wzrost świadomości społecznej wymusza na firmach zmianę systemu zarządzania - dlatego mówimy o odpowiedzialności wymuszonej. Ale ta zmiana okazuje się korzystna z punktu widzenia długofalowych efektów ekonomicznych, co przyczynia się do utrwalania strategii nakierowanej na dialog społeczny.
Taką tendencję daje się już zauważyć wśród niektórych korporacji. One nie mogą sobie pozwolić na bycie nieodpowiedzialnym społecznie. W państwach Unii Europejskiej takie oczekiwania są stawiane coraz powszechniej. Romano Prodi podkreślał niedawno, że: "Firmy, które dziś działają odpowiedzialnie, jutro będą przynosić największe zyski. Ich klienci będą w stanie im zaufać, ich pracownicy będą mieć większą motywację do pracy, a etycznie świadomi inwestorzy wybiorą właśnie ich. W interesie nas wszystkich, ludzi biznesu, władz i instytucji europejskich leży praktyczna realizacja pojęcia odpowiedzialności".
Czy jesteśmy już gotowi do praktycznej realizacji pojęcia odpowiedzialności? Czy powinna nas interesować ocena wpływu społecznego i ekologicznego realizowanej u nas produkcji? Ale to przecież tak, jakbyśmy pytali, czy powinna nas interesować nasza własna przyszłość.
W perspektywie kilku lat, szczególnie w obliczu nasilającej się na całym świecie krytyki dotyczącej angażowania się firm - w przeszłości i obecnie - w przedsięwzięcia, które są oceniane zdecydowanie negatywnie, firmy będą coraz dokładniej analizować swoje postępowanie, by nie narażać się na osłabienie wizerunku, a przez to utratę pozycji na rynku. Trzeba je do tego zachęcać.


opr. MK/PO

 
Kliknij aby zobaczyć dokumenty zawierające wybrany tag: etyka biznes ekologia finanse korupcja wizerunek odpowiedzialnośc