Opoka - Portal katolicki
opoka.news opoka.photo opoka.org.pl
Pekao

Janusz Tazbir

ANTYKLERYKALIZM PO SARMACKU

Krytyka nagannych obyczajów kleru należała do ulubionych tematów staropolskiej satyry i moralistyki. Nie tylko zresztą u nas zarzucano duchowieństwu, zwłaszcza zakonnemu, chciwość na dobra doczesne, niemoralne prowadzenie się czy nadmierną wystawność w strojach i obyczajach.

Najłatwiej byłoby mnożenie podobnych zarzutów złożyć na karb postępów reformacji, jakie miały miejsce w XVI stuleciu, czy oświeceniowej krytyki Kościoła oraz józefinizmu, który tak bardzo dał mu się we znaki w dobie Oświecenia. Do wcale opasłej antologii antyklerykalizmu w nowożytnej Europie (jeśli się taka kiedykolwiek ukaże) wejdą jednak nie tylko teksty pisane przez różnej maści protestantów czy libertynów spod znaku Woltera, ale również utwory pióra najbardziej prawowiernych katolików, którym najsurowszy trybunał inkwizycyjny nie byłby w stanie zarzucić herezji. Co więcej, na czoło wysuną się w tej antologii dzieła pisane przez przedstawicieli samego duchowieństwa, i to od szczytów hierarchii poczynając.

W r. 1622 nuncjusz papieski w Polsce Jan de Torres w przesłanym do Rzymu raporcie ubolewał wręcz, iż w Rzeczypospolitej nieznana jest instytucja galer, na które można by zsyłać mnichów prowadzących rozwiązłe życie. Tym sposobem zapobiegłoby się ich tak częstej ucieczce do krajów sąsiednich czy też chronieniu się w dobrach heretyckiej magnaterii. W krytyce świeckiego duchowieństwa "specjalizowali się" niejako jezuici, chętnie i przy różnych okazjach sugerujący, że tylko ich powstaniu Kościół zawdzięcza uporanie się z hydrą reformacji. Zarówno kler świecki bowiem, jak i dawniej założone zakony niezbyt troszczyły się o dusze powierzonych swej pieczy owieczek.

Co więcej, to właśnie naganne życie wielu księży miało skłaniać wiernych do odstępowania doktryny, głoszonej przez Rzym. Na blisko czterysta lat przed ks. Józefem Tischnerem Piotr Skarga pisał, iż "zły żywot księży" mnoży więcej heretyków aniżeli wszystkie ich kazania. Przedstawiciele świeckich katolików nie mogli pozostać głusi na podobne zarzuty. To właśnie spod ich pióra wyszły najostrzejsze pamflety antyjezuickie, czytywane z aprobatą również i w kręgach protestanckich. Dwa z tych utworów zyskały olbrzymi, trwający przez stulecia rozgłos i to w skali niemalże światowej. Mam tu na myśli "Rady tajemne" Hieronima Zahorowskiego (1612) i "Prowincjałki" Pascala (1656-1657); oba pamflety doczekały się przekładu na wiele języków.

Ukuta w dobie reformacji teza, iż to właśnie naganny żywot księży pociąga za sobą masowe odstępstwa od Kościoła, zyskała nadspodziewanie wielu wyznawców w obozie marksistowskim, który przejął władzę polityczną w Polsce po II wojnie. Jak z rogu obfitości posypały się grube dzieła i cienkie broszury mówiące o kochankach papieży, skandalach seksualnych na dworze rzymskim czy nagannych żywotach wielu książąt Kościoła. Nieomylnym sygnałem kolejnego pogorszenia się stosunków pomiędzy Warszawą a Watykanem było wznowienie któregoś z tych utworów. Jeszcze w r. 1985 ukazały się znów "Mroki średniowiecza" Józefa Putka, pełne błędów, które nawet uczeń szkoły podstawowej mógłby z łatwością sprostować (m.in. w r. 1617 autor kazał... królowej Bonie posłać na stos jednego z arian). W recenzji z tej książki, tak właśnie zatytułowanej ("Królowa Bona żyła w XVII wieku...", "Polityka", nr 41/1985) pisałem, iż kierujące Putkiem przekonanie, że ludzie przestaną chodzić do kościoła, gdy tylko dowiedzą się, iż niektórzy papieże mieli kochanki, w drugiej połowie naszego stulecia, "brzmi i zabawnie, i anachronicznie".

Temat był zresztą swoistym samograjem; to, co wybitny historyk polski, Ludwik Kubala, napisał kiedyś na temat literatury doby renesansu, a mianowicie, że stanowi ona swoisty rejestr zarzutów pod adresem kleru, można śmiało rozciągnąć i na wiek XVII.

"Ośmielasz się ograbiać świątynie możnego Boga, ważysz się ozdabiać złotem kochanki (...) polujesz, upijasz się, oddajesz miłostkom, troszczysz się o stajnię, a opłaty kościelne, dochód z mszy i skarbony trwonisz na ladacznice i na chełpliwie okazale strojnych żołdaków" - w takich oto słowach karcił Sebastian Klonowic biskupów niegodnych zajmowanego przez nich stanowiska. Nie tylko oni lubili się stroić, skoro w początkach XVII wieku jeden z polemistów pisał o zwykłych księżach, iż wszystko odjęli świeckim. "Już tam u nich pompa, zbytek, wolałbym na księdza spojrzeć, aniżeli na najstrojniejszego husarza, bym panną był". W połowie tegoż stulecia Krzysztof Opaliński napisze:

O jak daleko chybił apostolskich onych

Obyczajów i życia; pije, hula, kart gra,

Po gospodach w miasteczku, albo na wsiach

w karczmie

Pijatyka i tany, ba i co gorszego

Nie nowina...

Pijaństwo i obżarstwo księży było tematem wielu utworów, powstałych zarówno w kręgu literatury szlacheckiej, jak i środowiskach plebejskich, wypowiadających się poprzez utwory sowizdrzalskie. Odwołajmy się raz jeszcze do Opalińskiego, który pisał, iż niejeden z duchownych "woli mszą odprawić jak najraźniej, aby do gorzałki pośpieszyć". W krytyce zdobywano się na koncepty zdolne poprzez zręczną grę słów i dziś jeszcze rozśmieszyć czytelnika. Nie podejrzany w swej ortodoksji Wespazjan Kochowski tak pisał w dwuwierszu "O kaznodziei":

Dobry jest kaznodzieja i porusza zgoła;

Jak pocznie kazać, zaraz lud rusza z kościoła.

Na uwagę zasługuje fakt, iż w sarmackich zarzutach pod adresem kleru czołowe miejsce zajmują sprawy materialne, nieuctwo niektórych księży czy zbyt wystawny tryb życia. W przeciwieństwie natomiast do analogicznej publicystyki, uprawianej na Zachodzie Europy (zwłaszcza w Niemczech) sprawy seksu były u nas kwitowane krótkimi stwierdzeniami o "nieczystości" duchowieństwa lub też w ogóle pomijane milczeniem. Wystarczy porównać choćby rozważania Marcjana Chełmskiego (połowa XVI stulecia) o "łotrowskim stanie obłudnych mnichów i mniszek", nie zawierające najmniejszych nawet aluzji na ten temat, z pełnymi zjadliwych, obscenicznych opisów "Listami ciemnych mężów", aby się przekonać, w jak niewielkim stopniu sprawy pokus cielesnych zajmowały luminarzy polskiej literatury antyklerykalnej. Notabene, dziś jeszcze sygnały dochodzące z licznych parafii wydają się wskazywać, iż wierni przebaczą księdzu utrzymywanie konkubiny, jeśli tylko poza tym wypełnia należycie swoje obowiązki i nie pobiera nadmiernych opłat za usługi religijne.

Przytaczane powyżej świadectwa satyryków należy oczywiście traktować z dużą ostrożnością, podobnie jak cały obraz społeczeństwa staropolskiego, zawarty w ich utworach. Niejako z obowiązku musieli oni zgęszczać farby, przeczerniać sytuację, a z jednostkowych przypadków czynić regułę, rozciągającą się na całą grupę, poddawaną krytyce. Duchowieństwo było jednym z podstawowych stanów dawnej Rzeczypospolitej; jeśli więc czytamy jakiekolwiek krytyki pod jego adresem, to warto sobie przypomnieć, iż w nieporównanie ostrzejszy sposób była oceniana szlachta. Pod pręgierzem jej opinii znajdowali się z kolei mieszczanie, kupców przedstawiano chętnie jako oszustów, rzemieślników pomawiano o partactwo. Ubolewaniom nad nędzą i wyzyskiem chłopów towarzyszyły, i to co najmniej od XV stulecia poczynając, narzekania na przejawiane przez kmieci lenistwo i krnąbrność. Na tę ostatnią zalecano wręcz stosowanie kar cielesnych.

Wiele wszakże do myślenia daje lektura z jednej strony testamentów, sporządzanych w dobie tryumfu kontrreformacji, z drugiej zaś uchwał sejmowych i sejmikowych, dotyczących majątków kościelnych, jakie w tym samym czasie zapadają. W zapisach ostatniej woli mnożą się hojne dary na rzecz klasztorów i kościołów, mające grzesznikom zapewnić jeśli nie od razu miejsce w niebie, to przynajmniej znaczne skrócenie mąk czyśćcowych. Natomiast na sejmie r. 1635 posłowie przeforsowują konstytucję zakazującą nabywania dóbr ziemskich przez zakony oraz zapisywania im takowych w testamentach.

Czasy saskie, które utrwaliły się w świadomości historycznej następnych pokoleń jako okres wprost wzorowej pobożności, przyniosły żądania konfiskaty dóbr, które po uchwale sejmowej z r. 1635 przeszły w posiadanie Kościoła. Na sejmie r. 1719 posłowie żądali także wprowadzenia zakazu zapisów na rzecz kleru bez zgody króla, jeśli chodziło o szlachtę, czy pana - w przypadku chłopów. Domagano się również zmniejszenia opłat za śluby i pogrzeby oraz ograniczenia kompetencji sądów duchownych. Wskutek zerwania sejmu nie doszło do rozpatrzenia tych propozycji. Świadczą one jednak wymownie o nastrojach mas szlacheckich, godzących, jak widać, nader rozbudowane praktyki dewocyjne z niechętnym stosunkiem do księży, którzy im patronowali.

W podobnym duchu była utrzymana znaczna część instrukcji sejmikowych. W r. 1738 szlachta zebrana na sejmiku w Lublinie domaga się od sejmu, aby zakazał tam fundacji dalszych klasztorów. W mieście są tak liczni zakonnicy, iż niemalże przewyższają oni liczbę mieszkańców miasta, przez co "metropolia nasza, Lublin, znacznie upada". Klasztory nie płacą bowiem podatków, co sprawia, że tym większe brzemię spada na pozostałych mieszkańców Lublina. Trudno uwierzyć, aby autorzy instrukcji znali hiszpańskie dzieło "Zachowanie monarchii" (1626), w którym ojciec Navarrete domagał się od papieża, aby nie zezwalał na nowe fundacje zakonne i "baczył, aby nie zakładano tylu klasztorów", albowiem wraz z mnożeniem się ich liczby "zwiększa się brzemię ciążące na ludzie pracującym". Jak widać jednak, nawet kraje arcykatolickie nie były wolne od antyklerykalizmu; w tejże Hiszpanii jeden z biskupów pisał w r. 1624: "Niektórzy powiadają, iż religia stała się teraz sposobem życia" i wielu idzie do klasztorów, aby zapewnić sobie dostatek. Niedawno powstało przysłowie: "kto ma księdza w rodzie, temu bieda nie dobodzie" czy "choćby był ksiądz w lesie, to mu każdy niesie".

Procesy na tle majątkowym, prowadzone przez szlachtę z duchowieństwem, nie ustały nawet w latach "potopu". Jest ona pozywana do sądów za nieoddawanie dziesięcin, sama zaś z kolei pozywa przed kratki trybunału mnichów oskarżając ich, że nie pozwracali powierzonych klasztorom w dobie inwazji szwedzkiej rzeczy i kosztowności. Jeden z takich procesów toczył się jeszcze w XIX stuleciu. W r. 1824 Wojciech Męciński, generał i senator Królestwa Polskiego, oskarżył jasnogórskich mnichów, że nie zwrócili skarbów oddanych im w r. 1655 na przechowanie. Sprawę oczywiście przegrał, co dało asumpt do określania beznadziejnego pieniacza mianem: "procesuje się jak Męciński z Matką Boską".

Antyklerykalizm nie był zjawiskiem czysto polskim. Obok wspominanej już Hiszpanii występował on także we Włoszech czy Francji, nie mówiąc już o krajach protestanckich, z obowiązku niejako krytykujących katolickie duchowieństwo. Trzydzieści pięć lat temu ogłosiłem obszerną rozprawę pod uczonym tytułem: "Znaczenie obyczajów kleru dla rozwoju i upadku polskiej reformacji", z którego to studium wynika, iż nie miały one większego znaczenia dla jej losów. Kontrreformacja ostatecznie zwyciężyła, mimo że poziom moralny duchowieństwa podnosił się bardzo powoli. Jeśli zaś tak gwałtownie piętnowano rozmijanie się księży z Dekalogiem, to po pierwsze dlatego, iż wzrosły wymagania pod adresem tego stanu. Po drugie zaś, po dziś dzień wszelka polemika z przeciwnikiem, dawniej wyznaniowym, dziś politycznym, chętnie odwołuje się do argumentów ad personam. Zdyskredytowanie moralne oponenta ma ułatwić rozprawienie się z jego poglądami w sprawach zasadniczych. Strona katolicka odpłacała się zresztą podobną monetą, sugerując, iż duchowieństwo protestanckie wywodzi się z katów czy posiadaczy zamtuzów (domów publicznych). Na atakowanie papieża odpowiadano przypominaniem o haniebnym życiu i jeszcze haniebniejszej śmierci heretyckich "kacermistrzów" z Lutrem i Kalwinem na czele.

Propagandzie katolickiej nie udało się natomiast postawienie znaku równości pomiędzy antyklerykalizmem a herezją. Zbyt dobrze pamiętano o tym, iż krytyka duchowieństwa trwała przez całe niemal średniowiecze i to uprawiana przez jego czołowych przedstawicieli. Ks. Janowi Fijałkowi zawdzięczamy wydobycie ze statutów synodalnych XV stulecia skarg na rozpustę, chciwość i ciemnotę księży.

Równocześnie księża, nawet jeśli dopuścili się wykroczeń kryminalnych, podlegali trybunałom duchownym, a nie świeckim. Nic więc dziwnego, iż szlachta zgromadzona na sejmie w Radomiu (1505) domaga się przekazywania winnych sądom świeckim. W pięć lat później sejm zabronił zapisywania w testamentach nieruchomości na rzecz Kościoła. W r. 1511 posłowie żądali z kolei całkowitego zniesienia sądownictwa kościelnego i przeznaczenia części dóbr duchownych na obronę państwa. Przypomnijmy, że wszystkie te uchwały miały miejsce na parę lat przed wystąpieniem Marcina Lutra. Jeśli zaś Kościołowi polskiemu udało się pokonać jego zwolenników, to m.in. dlatego, że zrealizowano główne postulaty ówczesnego antyklerykalizmu. Zabroniono mianowicie starostom wykonywania wyroków sądów duchownych w stosunku do ludzi świeckich, i to zarówno w sprawach o wiarę, jak i w sporach o dziesięcinę. Duchowieństwo zaś zostało zmuszone do stałych świadczeń na obronę państwa.

Prześladowania wychodziły w ostatecznym rachunku Kościołowi na dobre, natomiast tryumfalizm zawsze mu szkodził. W początkach XVII stulecia Jan Jurkowski, zagorzały wróg reformacji, marzył o czasach, kiedy ostatni jej zwolennicy powrócą na łono Kościoła lub zostaną zmuszeni do opuszczenia Rzeczypospolitej. Równocześnie jednak z widoczną melancholią dodawał, iż wówczas księża obniżą swoje intelektualne loty, ponieważ nie będą już musieli z nikim polemizować:

Bo już księgi porzucą, uczyć się nie będą
Nieukami, prostaki w paratułach siędą

(paratuły - szaty liturgiczne)

Współczesnym nam językiem wyrazi to samo przekonanie Władysław Konopczyński, pisząc: "Mózgi polskie, także katolickie, lepiej się ruszały w literaturze i sztuce, kiedy było z kim konkurować na polu kultury". Obok głębokich przemian zaistniałych w Kościele po II wojnie światowej (głównie za sprawą Vaticanum Secundum) także i konieczność polemicznej koegzystencji z komunizmem przyczyniła się w jakimś stopniu do podwyższenia poziomu intelektualnego duchowieństwa. Aby się o tym przekonać, wystarczy porównać wydane już przez KUL tomy "Encyklopedii Katolickiej" z jej przedwojennymi poprzednikami, czy zestawić ze sobą powojenne i dawne zeszyty "Przeglądu Powszechnego". Komunizm też sprawił, iż publikacje atakujące obyczaje duchowieństwa, jak również politykę papieży, nie znajdowały szerszego oddźwięku, podobnie zresztą jak cała oficjalna propaganda. Dziś natomiast antyklerykalizm odżywa, nieraz oddolnie, zwłaszcza w parafiach wiejskich, na nowo. Jego koegzystencja z "konkordatową" III Rzecząpospolitą oraz z ogólnonarodowym kultem Jana Pawła II nie jest jednak w stanie zdziwić historyka, który pamięta, że podobnie bywało w dobie kontrreformacji...

Janusz Tazbir


Copyright © by Tygodnik Powszechny

 


Podziel się tym materiałem z innymi:


Kliknij aby zobaczyć dokumenty zawierające wybrany tag: herezja kler mnich duchowieństwo kaznodzieja antyklerykalizm satyra Rady tajemne Hieronima Zahorowskiego Prowincjałki Pascal Mroki średniowiecza Józef Putek