Opoka - Strona główna
opoka.news opoka.photo opoka.org.pl
Pekao


Źródło: Przewodnik Katolicki

Natalia Budzyńska

Pielęgnujmy kolędy



Na przekór komercyjnym świeckim zwyczajom pielęgnujmy piękne kolędy, śpiewajmy je w rodzinnym gronie i w kościołach. Nie pozwólmy sobie zabrać kolęd przez speców od reklam i mediów.

Czy nie należałoby na nowo schrystianizować kolędy? - takie myśli nachodzą mnie co roku, gdy pod koniec listopada dociera do mnie, że kolęda, ta bożonarodzeniowa pieśń, staje się jednym z komercyjnych produktów: nachalnie towarzysząca zakupom w supermarketach, dołączana do czasopism w formie płyt, traktowana jako trampolina do kariery wątpliwej jakości artystów. Być może stało się tak, że zwyczaj kolędowania wrócił do źródeł i jest dziś tylko pogańskim zwyczajem śpiewania calendae - okolicznościowych piosenek z okazji szczególnego spotkania się z przyjaciółmi i rodziną i obdarowywania się prezentami.

Przypomnijmy sobie historię kolędy, by na nowo doświadczyć jej wyjątkowości i piękna, które coraz skuteczniej usiłuje nam zabrać popkultura. Ze Świętym Mikołajem już się jej udało, ale nie dajmy sobie zbanalizować kolędy!

Z pogańskiego Rzymu do św. Franciszka

Rzeczywiście kolebką pojęcia „kolęda" był pogański Rzym. Istniał zwyczaj świętowania pierwszego dnia miesiąca - calendae, jednak szczególnie świątecznie obchodzono calendae styczniowe. Było to święto radości i hojnych uczt, składano sobie życzenia, obdarowywano prezentami i śpiewano pieśni na cześć gospodarza. Wraz z przyjęciem chrześcijaństwa, a potem obchodzeniem świąt Bożego Narodzenia, te pogańskie zwyczaje zaadaptowano. Było to trudne, bowiem zdążyły się one rozprzestrzenić w niemal całej Europie. Jeszcze w XVI wieku pogański zwyczaj „kolędowania" - odwiedzania znajomych i śpiewania pochwalnych pieśni - był obecny na słowiańskich terenach. Świadczy o tym list mnicha i ascety Iwana Wyszyńskiego: „Kolędę z miast i wiosek wypędźcie... Szczodry wieczór z miast i wiosek w błota zagońcie, niech z diabłem siedzi, a nie z chrześcijanami". Zwyczaj zwyczajem, ale pieśni religijne opowiadające o narodzeniu Jezusa już w tym czasie śpiewano.

Według tradycji, autorem pierwszej kolędy (a właściwie pieśni bożonarodzeniowej, bo przecież nazwa „kolęda" jeszcze wówczas w tym znaczeniu nie funkcjonowała) był św. Franciszek z Asyżu. To właśnie w XIII wieku ma początek ogromna popularność widowisk przedstawiających wydarzenia nocy betlejemskiej, w których wierni oddawali hołd nowo narodzonemu w ubogiej stajence Dzieciątku. Podczas tych pierwszych jasełek nie mogło zabraknąć śpiewu, a zwyczaj kołysania Dzieciątka upodobały sobie później klaryski i karmelitanki, śpiewając pełne macierzyńskiego ciepła wzruszające kołysanki. Od średniowiecza do XVI wieku pieśni bożonarodzeniowe różniły się od innych pieśni religijnych tylko tematyką. Oparte na wydarzeniach opisanych w Biblii, miały formę modlitwy i często wzorowane były na hymnach kościelnych, tropach i laudach benedyktyńskich. Coraz częściej jednak autorzy sięgali do opowieści apokryficznych i pobożności ludowej.

Z franciszkanami do Polski

Kolędy - pieśni bożonarodzeniowe „przywędrowały" do Polski z Zachodu, wraz z powstawaniem nowych klasztorów i przybyciem do nas mnichów, zwłaszcza franciszkanów, którzy pielęgnowali kult żłóbka, ale także włoskich benedyktynów. To właśnie ze źródeł franciszkańskich pochodzi rękopis z połowy XV wieku, w którym zawartych jest sześć łacińskich kolęd i pięć polskich pieśni na Boże Narodzenie.

Za najstarszą polską kolędę uważa się tekst z 1424 roku „Zdrów bądź królu anjelski": „Zdrów bądź, królu anjelski K nam na świat w ciele przyszły, Tyś za jisty Bog skryty, W święte, czyste ciało wlity. Zdrów bądź, Stworzycielu waszego stworzenia!

Narodził(e)ś się w ucierpienia Prze swego luda zawinienie. Zdrów bądź, Panie, od Panny Jenż się narodził za nie. Zdrów bądź, Jezu Kryste, królu! Racz przyjęci nasze chwalę, Racz daci dobre skonanie Prze twej Matki zasłużenie, Zbychom cię wżdy chwalili, Z tobą wiecznie królowali. Amen".

W XVI wieku zaczęto coraz częściej tłumaczyć łacińskie i czeskie kolędy na język polski. Na przykład średniowieczny utwór „Dies est laetitiae" z refrenem „Angelus pastoribus" to przetłumaczone na polski i śpiewane do dziś „Anioł pasterzom mówił".

Kolęda hymnem narodowym?

Na przełomie XVII i XVIII wieku ustalił się termin „kolęda" w znaczeniu pieśni bożonarodzeniowej, ten czas to także okres wielkiej popularności tego gatunku. Właśnie wtedy powstała prawie połowa śpiewanych do dziś polskich kolęd. Wiele z nich ma charakter czułych kołysanek: „Gdy śliczna Panna Syna kołysała", „Lulajże Jezuniu", „Jezus malusieńki", „Oj maluśki". W okresie baroku stała się modna tematyka pasterska. Kolędy wchłaniając piosenki ludowe, przybrały postać pastorałek. Wówczas powstały „Dzisiaj w Betlejem",

„Przybieżeli do Betlejem pasterze", „Wśród nocnej ciszy", „My też pa stuszkowie", „Pasterze mili". W 170 roku powstał „Kancjonał staniątecki", który zawiera aż 130 kolęd! W okresie klasycyzmu kolędy zyskały nową formę: pojawiły się marsze i polonezy, a nawet kujawiak i mazur.

Większość kolęd to dzieła anonimowe, lecz autorów niektórych doskonale znamy. „W żłobie leży" napisał prawdopodobnie Piotr Skarga, jezuita, teolog i pisarz, nadworny kaznodzieja Zygmunta III, żyjący w latach 1536-1612. „Mizerna cicha" z XIX wieku jest dziełem poety Teofila Lenartowicza. Natomiast słynną kolędę „Bóg się rodzi" napisał Franciszek Karpiński (1741-1825). Wydał ją w druku w 1792 roku w śpiewniku „Pieśni nabożne" pod oryginalnym tytułem „O Narodzeniu Pańskim". Karpiński nie opatrzył swego tekstu żadną notką zawierającą sugestie co do melodii, a znana dziś wersja polonezowa została zaadaptowana później - współcześnie śpiewamy wersję kolędy z XIX wieku. Jako ciekawostkę należy wspomnieć, że „Pieśń o Narodzeniu Pańskim" chciano uczynić nawet hymnem narodowym z powodu patriotycznych akcentów jednej ze zwrotek. W okresie zaborów zresztą cenzura nakazała zastąpić wers „Błogosław Ojczyznę miłą" zwrotem „Błogosław krainę milą". Kolęda Karpińskiego jest do dziś chętnie umieszczana w śpiewnikach innych wspólnot chrześcijańskich, zyskując znaczenie ekumeniczne.

Polska posiada najwięcej pieśni bożonarodzeniowych - niemal dwieście kolęd i czterysta pastorałek - żaden inny kraj na świecie nie może pochwalić się takim zbiorem.

Zwyczajem uświęconym przez wieki zaśpiewajmy całą rodziną, po wieczerzy wigilijnej, choć kilka z nich. I życzmy sobie, żeby ta tradycja nigdy, przenigdy nie zanikła. "

 

Najpopularniejsza kolęda

Międzynarodową karierę zrobiła kolęda „Cicha noc", która została przetłumaczona na 300 języków. Faktycznie powstała pewnej grudniowej, cichej nocy. Wysoko w Alpach austriackich, w wiosce Oberndorf, w wigilijny wieczór 1818 roku poproszono księdza wikarego Józefa Mohra, aby ochrzcił właśnie narodzone dziecko w najbiedniejszym domu we wsi. Ujrzał tam scenę jakby żywcem wziętą z Ewangelii: na prostym, byle jak zbitym postaniu leżała uśmiechnięta matka, tuląca do siebie śpiące maleństwo. Scena z domu węglarza tak mu utkwiła w pamięci, że zaraz po Pasterce spisał swoje wrażenia. „Cicha noc, święta noc, pokój niesie ludziom wszem. A u żłóbka Matka święta czuwa, sama, uśmiechnięta nad Dzieciątka snem". Nazajutrz zobaczył tekst organista i nauczyciel śpiewu, Franz Xaver Gruber. Urzeczony, zaraz ułozył do niego melodię i tego samego dnia zaśpiewał w kościele. Pieśń pozostałaby jednak zapewne w Oberndorfie, gdyby organista nie zagrał tej właśnie melodii specjaliście od naprawy organów. Zachwycony utworem organmistrz zabrał do Tyrolu nuty i słowa kolędy. Tam zaczął uczyć dzieci i dorosłych nowej pieśni, która bardzo szybko stała się niezwykle lubiana i śpiewana nie tylko w czasie świąt. Rodzina Strasserów, mieszkająca nieopodal, miała szczególnie uzdolnione muzycznie potomstwo. Na koncercie, na którym obecna była para królewska, dzieci wykonały „Cichą noc". Sala podobno zamarła w zachwycie. Było to w 1832 roku. Od tej pory „Cicha noc" ruszyła w świat. Kościół w Oberndorfie już nie istnieje, ale dla upamiętnienia twórców słynnej kolędy, wybudowano w 1937 roku w jego miejsce kaplicę. Co roku, w Wigilię, wykonuje się tam „Cichą noc" w kilkunastu językach.

 

Co roku w styczniu, w wielu miejscach w Polsce odbywają się festiwale i konkursy kolęd. Na szczęście wciąż cieszą się dużą popularnością zarówno wśród słuchaczy, jak i wykonawców - amatorów. Oprócz przeglądów diecezjalnych jest kilka ważnych festiwali ogólnopolskich: XIV Festiwal Kolęd i Pastorałek w Będzinie odbędzie się w dniach 10-13 stycznia. To największy festiwal kolęd w Polsce, do którego eliminacje odbywały się w 30 miastach w kraju i w Równem na Ukrainie. Koncert Galowy odbędzie się 13 stycznia o godzinie 16 w sanktuarium Polskiej Golgoty Wschodu w Będzinie, www.ofkip.pl XVII Festiwal Pieśni Chóralnej „Kolędy i Pastorałki" w Myślenicach - koncerty w Ośrodku Kultury i Sportu w Myślenicach i w myślenickich kościołach w dniach 26-27 stycznia, www.mokis.art.pl

IX Ogólnopolski Oziecięco-Młodzieżowy Festiwal Kolędy i Pastorałki Współczesnej „Kantyczka" w Bielsku Podlaskim, który odbędzie się 26-27 stycznia, ma na celu promowanie i propagowanie kolęd o nowatorskich formach aranżacyjnych.

III Ogólnopolski Konkurs Kolęd i Pastorałek „Gaudium Magnum" w Chełmnie - 26 stycznia Hajnowskie Spotkania z Kolędą Prawosławną - drukowane zbiory cerkiewnych kolęd - „Bogogłasniki" - pojawiły się już w XVII wieku. XIX wiek był czasem szczególnego rozkwitu i zainteresowania kolędami prawosławnymi. Spotkania w Hajnówce mają charakter konkursowy i odbywają się w dniach 10-12 stycznia, www.przegladkole. republika.pl


opr. mg/mg



 
Kliknij aby zobaczyć dokumenty zawierające wybrany tag: Boże Narodzenie kolęda śpiew św. Franciszek z Asyżu Bóg się rodzi Cicha noc kolędowanie Przybieżeli do Betlejem Anioł pasterzom mówił Wśród nocnej ciszy Dzisiaj w Betlejem Jezus Malusieńki Lulajże Jezuniu Gdy śliczna Panna