Co to jest wykluczenie finansowe i kto jest na nie narażony?

Częstym, choć nie jedynym powodem wykluczenia finansowego są ograniczone dochody lub niestabilna forma zatrudnienia. Kolejne czynniki wykluczenia związane mogą być z wiekiem, miejscem zamieszkania, stanem zdrowia, wykształceniem, sytuacją rodzinną oraz możliwościami zawodowymi. Wykluczenie finansowe w praktyce oznacza brak dostępu lub ograniczone możliwości korzystania z podstawowych usług bankowych. Osoby dotknięte tym problemem mają trudności z założeniem rachunku bankowego, bezpiecznym płaceniem kartą czy odkładaniem oszczędności. Blokuje im to również dostęp do ubezpieczeń oraz bezpiecznych kredytów i pożyczek. W efekcie takie osoby łatwo stają się celem dla nieuczciwych firm pożyczkowych i parabanków. Wykorzystując ich trudną sytuację oraz brak wiedzy ekonomicznej, instytucje te oferują drogie, ryzykowne produkty. To drastycznie pogłębia kryzys i niemal natychmiast wpędza: osoby korzystające z tego typu produktów czy usług finansowych w niebezpieczną spiralę zadłużenia.

Wykluczenie finansowe to niższa jakość życia

Brak dostępu do podstawowych narzędzi bankowych niesie za sobą poważne, codzienne konsekwencje. Osoby dotknięte tym problemem mają trudności z opłacaniem rachunków, sprawnym zarządzaniem domowym budżetem czy odkładaniem oszczędności na czarną godzinę. Są również niemal całkowicie odcięte od bezpiecznych kredytów bankowych. Sytuację pogarsza fakt, że handel i usługi masowo przenoszą się do sieci. Choć dla większości z nas zakupy przez Internet to ogromna wygoda, ale dla tradycyjnego rynku sprzedaży jednocześnie zmniejsza się dostępność artykułów. W efekcie każdy, kto nie posiada rachunku bankowego, karty płatniczej lub po prostu nie potrafi obsługiwać bankowości elektronicznej, traci możliwość zakupu wielu towarów i usług.

Cyfryzacja utrudnia też realizację najbardziej podstawowych potrzeb życiowych. Coraz więcej instytucji i firm całkowicie rezygnuje z tradycyjnych okienek kasowych, wymagając opłat wyłącznie w formie przelewów lub zleceń stałych. Taka zmiana uderza przede wszystkim w seniorów, osoby z niepełnosprawnościami oraz mieszkańców mniejszych miejscowości, gdzie brakuje placówek pocztowych lub oddziałów bankowych. Jeśli dodatkowo nie mają oni dostępu do Internetu lub smartfona, zostają postawieni w skrajnie trudnej sytuacji.

Osoby doświadczające wykluczenia finansowego często zdają sobie sprawę ze swej trudnej sytuacji, niekoniecznie jednak potrafią wskazać źródło tych problemów. Wskazanie, jakie
są przyczyny wykluczenia jest konieczne, aby móc mu przeciwdziałać.

Skala wykluczenia finansowego i jego różne przyczyny

Wykluczenie finansowe może przybierać różne formy, a jego skala nadal jest zauważalna. Szacuje się, że w skali światowej około 21,% dorosłych nie posiada dostępu do usług bankowych i nie ma możliwości dokonywania rozliczeń bezgotówkowych (dane z 2025 r. na podstawie analizy World Bank/Global Findex Database). Jeśli chodzi o nasz kraj, według raportu NBP Zwyczaje Płatnicze w Polsce w 2023 r., dostępu do rachunku bankowego może nie mieć ok. 8 proc. dorosłych Polaków, tj. ok. 3 milionów osób. Poważnym problemem jest także brak oszczędności. Według badań BIG InfoMonitor z 2025 r. aż 17 proc. Polaków nie posiada żadnych oszczędności, 33 proc. posiada jedynie oszczędności pozwalające na utrzymanie się przez jeden miesiąc, a zaledwie 26 proc. posiada oszczędności pozwalające na utrzymanie się przez pół roku.

Brak dostępu do nowoczesnych usług bankowych rzadko wynika z tylko jednego powodu. Jedną z najważniejszych barier jest niewystarczający poziom edukacji finansowej. Bardzo często łączy się on z trudnościami w obsłudze technologii – smartfona lub komputera – oraz silnym przyzwyczajeniem do tradycyjnej gotówki. Problem ten jest szczególnie widoczny w przypadku seniorów, dla których cyfrowy świat bywa po prostu niezrozumiały.

Kolejną poważną przeszkodą jest lokalizacja. W Polsce, poza dużymi miastami, wciąż bez trudu znajdziemy miejsca, gdzie załatwienie jakichkolwiek spraw bankowych jest trudne. Dotyczy to zwłaszcza osób, które nie posiadają własnego samochodu i polegają wyłącznie na komunikacji publicznej. Nawet chęć przejścia na bankowość internetową często kończy się niepowodzeniem przez słaby zasięg sieci lub brak odpowiedniego sprzętu. Sytuację pogarsza fakt, że instytucje finansowe wciąż zbyt rzadko dostosowują swoje aplikacje, strony internetowe i placówki do realnych potrzeb osób z niepełnosprawnościami.

Równie istotną kwestią może być zbyt wysoka cena usług finansowych lub niemożność spełnienia warunków stawianych przez usługodawcę. Problem ten widać najwyraźniej przy próbie zaciągnięcia kredytu lub pożyczki. Ostre kryteria oceny klientów stwarzają ryzyko, że osoby którym odmówiono kredytu w banku często szukają ratunku w firmach pożyczkowych oferujących zwykle znacznie mniej korzystne warunki. Dotyczy to w szczególności osób pracujących na niestabilnych formach zatrudnienia i osób z negatywną historią kredytową.

Jak przeciwdziałać wykluczeniu finansowemu?

Przeciwdziałanie wykluczeniu finansowemu obejmuje kilka kierunków. Na pierwszym miejscu wymienić należy edukację ekonomiczną dostosowaną do wieku i możliwości percepcji odbiorców. Jak podaje Federacja Konsumentów, choć większość Polaków uważa swą wiedzę ekonomiczną za „przeciętną lub dobrą”, test przeprowadzony w 2026 roku wskazuje, że aż 40 proc. nie potrafi szczegółowo wyjaśnić, jaki jest całkowity koszt kredytu, a 56 proc. wykazuje inne luki w zakresie wiedzy finansowej.

Obok edukacji finansowej konieczne jest podjęcie także innych działań. Należy do nich dostosowanie oferty usług finansowych tak, aby nie była skierowana jedynie do wąskiej grupy „idealnych klientów”, ale uwzględniała sytuację i potrzeby różnych grup i osób (m.in. osób z niepełnosprawnościami, młodszych lub starszych wiekiem, a także zamieszkujących obszary oddalone od centrów miejskich), wzmocnienie pozycji prawnej organizacji konsumenckich oraz udostępnienie wiedzy o produktach takich jak podstawowy rachunek płatniczy. Podstawowy rachunek płatniczy to prowadzony bezpłatnie rachunek osobisty dla osób, które nie posiadają innego rachunku bankowego w złotych polskich na terenie kraju. Rachunek ma umożliwić dostęp do najbardziej podstawowych usług takich jak: wpłaty i wypłaty gotówki, zlecanie przelewów, czy wykonywanie płatności przy użyciu karty lub narzędzi internetowych. Rachunek podstawowy nie przewiduje prowadzenia produktów oszczędnościowych (np. lokat) ani rachunków walutowych, czy też prowadzenia powiązanych do niego produktów kredytowych (np. kredyt w koncie osobistym).

Istotne jest także uwzględnienie edukacji ekonomicznej w ramach ogólnej działalności społeczno-opiekuńczej. Wielu czytelników naszego serwisu to osoby zaangażowane w taką działalność. Edukacja w sferze finansowej nakierowana na zmniejszanie bezradności i zależności od innych jest ważnym elementem aktywizacji podopiecznych, nie wolno jej więc lekceważyć.