Opoka - Portal katolicki
opoka.newsopoka.photo
Pekao


Riaza Morales José Maria SJ

KOŚCIÓŁ I NAUKA

Konflikt czy współpraca?

Przekład Szymon Jędrusiak
Tytuł oryginału La Iglesia en la historia de la ciencia
Copyright © Biblioteca de Autores Cristianos 1999
Copyright © dla wydawnictwa polskiego Wydawnictwo WAM, 2003




Rozdział 7

Obserwatoria

1. OBSERWATORIA
STOLICY ASPOSTOLSKIEJ

Watykańskie Obserwatorium Astronomiczne, jedno z najstarszych w Europie Zachodniej, powstało na mocy decyzji Grzegorza XIII, a pierwsze kroki stawiało pod kierunkiem dominikańskiego astronoma Ignazio Dantiego w Wieży Wiatrów, przylegającej do zespołu Muzeów Watykańskich. Obserwatorium uruchomiono w latach 1579-80 w celu przeprowadzenia obserwacji astronomicznych na potrzeby gregoriańskiej reformy kalendarza.

Obserwatorium w Collegio Romano

Ignacy Loyola otworzył w Wiecznym Mieście (1551) słynne Collegio Romano — wyposażone, w niedługi czas potem, w obserwatorium astronomiczne. Rychło papieże zaczynają otaczać ośrodek nauczania swą protekcją. Nic dziwnego, że przez wiele lat wolą korzystać z usług Collegio Romano, niż ponosić koszty opłacania personelu i zakupu urządzeń do własnego obserwatorium. W przeciągu dwóch następnych stuleci historia wkładu papiestwa w rozwój badań astronomicznych pokrywa się, ogólnie rzecz biorąc, z dziejami obserwatorium w Collegio Romano (jego rozkład obrazują sztychy z książki Scheinera Rosa Ursina).

Rozgłos zyskuje już pierwszy dyrektor obserwatorium, Christoph Clavius (1538-1612), „słynny jezuicki geometra i astronom z Collegio Romano”, „najbardziej kompetentny i szanowany astronom Italii”, wedle słów profesora historii nauki Carlosa Solísa1. Oprócz wspomnianych już wcześniej publikacji niemieckiego uczonego na temat reformy gregoriańskiej kalendarza światło dzienne ujrzało w 1570 r. dzieło Sfera Jana Sacrobosco, a w 1593 r. — Astrolabium.

Stanowisko dyrektora obejmuje po nim austriacki jezuita Christopher Grienberger (1564-1636), wynalazca montażu paralaktycznego (zwanego też równikowym) do teleskopów, który pozwala na dokładne śledzenie pozornego ruchu ciał niebieskich. Montaż z Collegio Romano trafił do obserwatoriów na całym świecie.

W 1624 do Collegio Romano przychodzi wspaniały matematyk, fizyk i astronom, Niemiec Christoph Scheiner (1575-1650) z uniwersytetu w Ingolstadcie, gdzie w 1611 r. odkrył był plamy na Słońcu. Dokonał tego nieco później od Galileusza i od niego niezależnie — jeden obserwował Słońce z Niemiec, drugi z Włoch, nie informując się wzajemnie o swych pracach. Niemiec jako pierwszy przeprowadził systematyczne badania zjawiska i odkrył charakterystyczne jego cechy.

„Scheiner wprowadził przyciemnione szkło do obserwacji Słońca”2, przez wzgląd na intensywne promieniowanie słoneczne zaczął korzystać z wynalezionego przez siebie helioskopu. Kolejny postęp tak skomentował Papp: „luneta astronomiczna składająca się z dwóch soczewek wypukłych... skonstruowana została ... przez jezuitę, ojca Christopha Scheinera”3, według pomysłu Keplera. Inny wynalazek Scheinera to „zamontowany w ciemni optycznej, skierowany w stronę Słońca teleskop, a za nim ustawiony biały ekran, na który rzutowany jest obraz dysku Słońca z jego plamami. Mógł w ten sposób przeprowadzić ponad 2000 obserwacji, a w 1626 r., w swym dziele Rosa Ursina, ogłosić obracanie się Słońca i innych ciał niebieskich wokół osi”4.

„Kreślił mapy słoneczne i wykazywał, iż Słońce podlega zmianom i że kręci się wokół swej osi. Odkrycie to stanowiło punkt wyjścia astrofizyki i utorowało drogę nowym teoriom dziejów Ziemi”5. Scheinerowi „zawdzięczamy wprowadzenie metod heliofizycznych do obserwacji... Jego długie, wieloletnie obserwacje wytrzymują porównanie z najnowszymi rezultatami badań. Widać w nich przebłyski prawdziwego geniuszu, są to osiągnięcia na trwałe zapisane na kartach heliofizyki”. „Trafnie opisuje różne części plam słonecznych, ich ewolucję, okresy pojawiania się i znikania; potwierdza też średni czas rotacji Słońca — około 27 dni”6.

„Wyjaśnił również pozorne zniekształcenie zachodzącego Słońca”7, wykładając w dziele Sol ellipticus (1615) naukowe przyczyny spłaszczenia tarczy w pobliżu horyzontu. Dodajmy jeszcze, że odkrył w 1629 r. tak zwane „halo Scheinera”, rzadkie zjawisko atmosferyczne, wywoływane prawdopodobnie przez „ośmiościenne kryształki lodu”8. Na tytuł prekursora heliofizyki zasłużył sobie jednak przede wszystkim publikując Rosa Ursina (Rzym 1630), monumentalne 800-stronicowe dzieło, bogato ilustrowane miedziorytami.

Profesor i rektor Collegio Romano Włoch Nicolas Zucchi (1586-1670), zastępując obiektyw w lunecie astronomicznej dużym zwierciadłem wklęsłym, konstruuje około 1616 r. teleskop zwierciadlany. „W 1640 r. zaobserwował plamy na Marsie i pasma na Jowiszu. Jako pierwszy obserwował Merkuriusza w ciągu dnia i dostrzegł tzw. «światło popielate» Wenus”9.

Kolejny Włoch, Giovanni Battista Riccioli (1598-1671), chcąc zwiększyć możliwości obserwatorium w Collegio Romano zdobywa — lub wypożycza — teleskopy Galileusza, Fontany, Torricellego i Manziniego, a kupuje inny, bezcenny z uwagi na swój wyjątkowy układ optyczny, pozwalający dostrzec detale wcześniej nieosiągalne dla ludzkiego oka. Zauważa, że jedna z gwiazd Wielkiej Niedźwiedzicy jest podwójna. Do tamtej pory, żadna inna „podwójna gwiazda” nie została odkryta.

Riccioli zaprasza do współpracy włoskiego jezuitę Francesco Marię Grimaldiego (1613-1663). Wspólnie z nim sporządza mapę powierzchni Księżyca, która swą dokładnością przewyższała wszystko, czym do tamtej pory dysponowała nauka. Zawiera około 600 starannie wyszczególnionych detali, ponadto wiele innych, które dostrzec nowym teleskopem można jedynie przy świetle zmierzchowym. Mapa uzupełnia i koryguje z niezwykłą skrupulatnością wiele informacji zawartych na wcześniejszych mapach. Autorzy wprowadzili nowe nazewnictwo, które w dużej części obowiązuje do dziś. Wiele obiektów księżycowych otrzymało wówczas imię sławnego astronoma, uczonego albo starożytnego mędrca.

Riccioli publikuje swe prace w słynnym Almagestum novum (1651), w którym zawarł mapy selenograficzne rysowane przez jego współpracownika Grimaldiego. Ten ostatni zasłużył się ponadto dla astronomii wyznaczeniem spłaszczenia Saturna dużo wcześniej od Huygensa. Sławę przyniosło mu przede wszystkim odkrycie zjawiska dyfrakcji światła.

W Rzymie współpracował z Scheinerem słynny polihistor Athanasius Kircher (1602-1680), również Niemiec. „Obserwował Słońce i sporządził jego mapę, którą opublikował później w swym Mundus subterraneus (1664). Mapa ta... obrazuje po raz pierwszy koncepcję Słońca jako ciała w ewolucji. Stąd już tylko krok do teorii, że ewolucji podlega również Ziemia. I krok ten stawia”10.

Inna osobistość grona profesorskiego Collegio Romano, jezuita belgijski Gilles-François de Gottigniez (1630-1689), walczy z Giovannim Domenico Cassinim o palmę pierwszeństwa w niektórych odkryciach dotyczących Jowisza i Marsa. Od 1665 r. publikuje wiele prac z dziedziny matematyki i astronomii.

W wieku XVIII najznakomitszą postacią w Collegio Romano na polu astronomii jest bez wątpienia Chorwat Rudjer Josip Boscovich (1711-1787). Posługując się specjalnym przyrządem umieszczonym w lunecie, oblicza aberrację światła na 20 sekund. Czyni to na tyle precyzyjnie, że późniejsze, znacznie doskonalsze urządzenia korygowały jego pomiar zaledwie o dziesiąte części. Jest pomysłodawcą mikrometru pierścieniowego. Uprzedzając Laplace'a i Olbersa, wykazuje, że trzy dokładne i dokonane w odstępach pomiary pozycji komety wystarczą do wyznaczenia jej orbity. Wymyśla praktyczny system miar geodezyjnych.

Zaangażowany przez Benedykta XIV do pomiaru długości południka ziemskiego w Państwie Kościelnym dokonuje wraz z angielskim jezuitą Christopherem Maire pomiaru łuku zawartego pomiędzy Rzymem i Rimini. Po dwuletnich, zakończonych sukcesem pomiarach obydwaj astronomowie piszą niezależne sprawozdania z badań, które wydają razem w pięciotomowym dziele De expeditione... ad dimetiendos duos meridiani gradus (1755).

Po kasacji zakonu jezuitów w 1773 r. pieczę nad Collegio Romano przejmuje kler diecezjalny Rzymu. Kardynał F.J. de Zelada wyposaża Obserwatorium w nowe instrumenty, a w 1787 roku kierowanie nim powierza doświadczonemu włoskiemu astronomowi, księdzu Giuseppe Calandrellemu (1749-1827). Ten w 1786 r. publikuje swe obserwacje Merkurego z okresu 1781-86; później, w latach 1803-24, przy udziale innych astronomów — m.in. księdza A. Contiego — wydaje ośmiotomową pracę Opuscoli astronomici.

La Specola Pontificia Vaticana i Obserwatorium
„La Sapienza”

Pius VI decyduje się w 1797 r. na przeprowadzenie koniecznych remontów w pomieszczeniach Wieży Wiatrów, wykorzystywanych w czasach reformy gregoriańskiej. Kierownictwo w nowym Obserwatorium, zwanym od tamtej pory La Specola Pontificia Vaticana, obejmuje ksiądz Filippo Luis Gilii (1756-1821), astronom i przyrodnik. Gilii przeprowadza tam długą serię obserwacji meteorologicznych, geofizycznych i astronomicznych; te metodologicznie prowadzone badania kończą się wraz z jego śmiercią w 1821 r., podobnie jak żywot tego obserwatorium.

W 1814 r. Towarzystwo Jezusowe zostaje wskrzeszone. Leon XII restytuuje je w 1824 r., a wraz z nim także Collegio Romano i jego obserwatorium. Funkcję dyrektora obejmuje francuski jezuita Étienne Dumouchel (1773-1840); z nim pracuje, a potem przejmuje jego obowiązki Francisco de Vico (1805-1848), jezuita, sławny przede wszystkim za odkrycia licznych komet, z których jedna nosi jego imię, oraz obserwacje Wenus, satelitów Saturna, Mgławicy Oriona, itp. Zakłada Raccolta Scientifica.

Leon XII idzie krok dalej. Postanawia, iż Uniwersytet Rzymski „La Sapienza” zostanie wyposażony w obserwatorium astronomiczne (1823-24), a za jego budowę odpowiedzialnym czyni znanego konstruktora przyrządów astronomicznych, księdza Feliciano Scarpelliniego (1762-1840), który kierował do tamtej pory Obserwatorium Caetani, założonym przez księcia Francesco Caetaniego w swoim pałacu. Scarpellini wybiera wschodnią wieżę w Pałacu Senatorów przy Campidoglio. Budowę Obserwatorium Papieskiego kończy w 1827 r. i zostaje mianowany jego pierwszym dyrektorem. Za zasługę poczytuje mu się również wznowienie działalności Akademii Rysiów, której został „stałym sekretarzem”.

Nowy etap Obserwatorium w Collegio Romano

Po Vico kierownictwo Obserwatorium w Collegio Romano obejmuje Angelo Secchi (1818-1878), wybitny uczony, który na trwałe zapisał się w dziejach nowożytnej astronomii jako pionier jej nowych kierunków. Secchi to w opinii Meurersa „badacz otwierający nowe horyzonty i najważniejszy astronom XIX wieku”11. Wyjątkowa wartość jego badań, wspaniała naukowa intuicja czynią zeń jednego z ojców współczesnej astrofizyki.

„Znakomite są — piszą Newcomb i Engelman — jego studia z heliofizyki i analizy widmowej gwiazd; opracował pierwszy katalog widm gwiazd”12. Lévy dodaje: „Secchi w 1867 r., po wielu latach obserwacji, dokonał spektralnej klasyfikacji gwiazd, dzieląc je na trzy typy zależnie od występowania bądź intensywności pewnych grup linii widmowych. Typy widmowe odpowiadały widocznemu kolorowi gwiazdy; i tak podział obejmował: gwiazdy «niebieskie» jak Syriusz, gwiazdy «żółte» jak Słońce, gwiazdy «czerwone» jak Betelgeuse, z tego ostatniego typu... wyodrębniona została potem osobna grupa dla tzw. «intensywnie czerwonych»”. „Klasyfikacja Secchiego... była... bardzo rzetelna. Astronomowie z Harvardu, na użytek pierwszego katalogu fotograficznego, wprowadzili jedynie podpodziały. I tak Henry Draper Catalogue wymienia klasy oznaczone literami od A do N, trzymając się czterech typów Secchiego”13.

Jak stwierdza L.Alonso, „jezuita Angelo Secchi klasyfikował, w 1868 r., gwiazdy następująco: białe, z czterema liniami emisyjnymi wodoru; żółte ze spektrum podobnym do słonecznego; czerwonopomarańczowe z pasmami linii na przemian ciemnych i intensywnych, oraz słabo czerwone. To prawdziwie śmiertelny cios dla Cours de philosophie positive Comte'a, gdzie pada stwierdzenie, że zawsze będą rzeczy niezgłębione dla nauki, jak skład chemiczny Słońca i gwiazd. Klasyfikacja ta rzucała także światło na historię kosmosu i drogę ewolucyjną gwiazd”14.

Secchi, pionier w dziedzinie spektroskopii, obserwując tą metodą światło emitowane przez Słońce i gwiazdy, badał naturę elementów, z których składają się owe roziskrzone i odległe światy. Prowadzi obserwacje spektralne ponad 4000 gwiazd, by móc sklasyfikować je podług charakterystycznych linii lub pasm w widmie emisyjnym i w ten sposób ustalić skład chemiczny badanego obiektu. Jak nikt przed nim rozwija badania z zakresu fizyki Słońca. Jako jeden z pierwszych utrwala na błonie fotograficznej bardzo krótkotrwałe zjawisko całkowitego zaćmienia Słońca z biało-perłową koroną i czerwonymi protuberancjami. Obserwuje zaćmienia z 1842, 1860 i 1870 roku; podczas drugiego z nich, w Hiszpanii, wykorzystuje po raz pierwszy bardzo skuteczną procedurę do utrwalania tego typu zjawisk.

Dokonuje ponadto licznych obserwacji składników gwiazd podwójnych, ich ruchu obrotowego i innych nieznanych dotąd danych. Wnikliwie bada mgławice, zwłaszcza Wielką Mgławicę w Orionie. Obiektem jego badań są nie tylko gwiazdy i Słońce, ale także Księżyc, planety i komety. „Secchi był pierwszym, który nazwał, w 1859 r., «kanałami» regularne, ciemne linie widoczne na powierzchni Marsa”15.

Z innych dziedzin zajmował się także magnetyzmem ziemskim i meteorologią, m.in. wynalazł meteorograf. Swe naukowe dociekania opublikował w ponad 300 książkach i artykułach. Nic więc dziwnego, że dokonania Secchiego przypominały astronomowi L. Repighiemu dorobek całego instytutu naukowego, a nie jednego człowieka.

Obserwatorium Watykańskie

Po likwidacji Państwa Kościelnego w 1870 r., Pius IX zamyka się w Watykanie*, a rząd włoski przejmuje dwa obserwatoria papieskie działające w Wiecznym Mieście: Collegio Romano, przebudowane i zmodernizowane przez Secchiego, oraz Campidoglio.

Naukową sławę zyskiwał w tamtym czasie barnabita Francesco Denza (1834-1894), astronom i meteorolog. Zakłada i prowadzi obserwatorium meteorologiczne w Moncalieri, a w 1866 roku rozpoczyna wydawanie naukowego „Biuletynu”. Począwszy od 1880 r. ogłasza swe kolejne wynalazki: anemoskop, anemograf, deszczomierz i „anemopluwiograf Denzy”, będący połączeniem dwóch poprzednich przyrządów.

W 1888 r. Leon XIII otrzymuje w darze kolekcję instrumentów naukowych, zebranych przez Denzę i jego współpracownika, oratorianina Giuseppe Laisa (1845-1921). Papież poleca umieścić je w historycznej Wieży Wiatrów, zleca Denzie założenie nowego obserwatorium i powierza mu jego kierownictwo. W 1891 r., mocą motu proprio ostatecznie powołuje do życia Obserwatorium Watykańskie, przeznaczone wówczas do pracy na potrzeby astronomii, astrofizyki, meteorologii, geofizyki, sejsmologii. Funkcję wicedyrektora obejmuje Lais.

Denza publikuje setki artykułów i analiz na temat meteorów, światła zodiakalnego, plam na Słońcu i wszystkiego, co mogło mieć związek z ziemskim magnetyzmem. Zapoczątkowuje wydawanie Pubblicazioni della Specola Vaticana, publikując cztery pierwsze tomy.

Jako członek stałego komitetu do realizacji fotograficznej mapy nieba sprawia, iż nowemu obserwatorium zostaje powierzona praca nad częścią firmamentu. By sprostać zobowiązaniu w ramach tak ważnego międzynarodowego programu, instaluje w watykańskiej Wieży Leona montaż fotograficzny. Odpowiedzialnym za wykonanie prac będzie Lais, który w następnych latach wywiązuje się z zadania i publikuje zdjęcia swojej części mapy.

Po śmierci Denzy, w 1894 r., do kierowania obserwatorium powołany zostaje hiszpański augustianin Ángel Rodríguez, znany meteorolog z Eskurialu, podczas gdy funkcję wicedyrektora pełni nadal Lais. W 1905 r. Pius X powierza kierownictwo papieskiego obserwatorium austriackiemu jezuicie Johannowi G. Hagenowi (1847-1930). Hagen od 1888 r. prowadził w Waszyngtonie Obserwatorium Uniwersytetu w Georgetown, które zreformował i wyposażył w nowe aparaty fotograficzne; wydał też Synopsis der hoeheren mathematik oraz Atlas stellarum variabilium, pierwszy w swym rodzaju, zawierający sześć serii map (1899-1908).

Już jako dyrektor Obserwatorium Watykańskiego, we współpracy ze swym pomocnikiem Steinem, publikuje w charakterze suplementu do wspomnianego wyżej dzieła Tractatus stellarum variabilium. Poświęca się badaniom ciemnych mgławic, przypisuje każdej z nich odpowiednią jasność i przeprowadza rewizję katalogu Dreyera, którą publikuje w 1928 r. Przez ostatnich 20 lat życia kataloguje odkryte gwiazdy na pasie nieba zawartego między biegunem północnym i 20 stopniem deklinacji południowej.

Obserwatorium w Castel Gandolfo

Po śmierci Hagena w 1930 r. dyrektorem, z mianowania Piusa XI, zostaje holenderski jezuita Johann W. Stein (1871-1951). Z upływem lat, w miarę jak Rzym stawał się coraz bardziej nowoczesną metropolią, natężenie światła wokół Watykanu narastało, aż w końcu zalało Stolicę Apostolską. Łuna nad miastem utrudniała obserwację słabego blasku gwiazd na nocnym niebie. Wobec takiego stanu rzeczy Stein przedstawia projekt przeniesienia obserwatorium, a papież, by plany mogły się ziścić, oddaje do jego dyspozycji papieski pałac w Castel Gandolfo (1931).

Stein wraz ze swymi współpracownikami przygotowuje w nim nowe obserwatorium, wyposażone w potężne instrumentarium, z zapleczem w postaci doskonałego laboratorium spektrochemicznego do badań astrofizycznych i spektrochemicznych, pod kierunkiem austriackiego jezuity Ludwiga Gatterera. We wrześniu
1935 r. Pius XI dokonuje inauguracji nowego ośrodka.

Pius XII na następcę Steina wyznacza angielskiego jezuitę Daniela O'Connella (1896-1952), podówczas dyrektora Obserwatorium del Riverview College w Sydney (Australia). O'Connell, znalazłszy się w Obserwatorium Watykańskim, poświęca się badaniom gwiazd podwójnych, specjalizując się w badaniu systemów z rotacją linii absyd. Podczas badania pewnych typów gwiazd „zmiennych zaćmieniowych” odkrywa szczególny fenomen, zwany „efektem O'Connella”. Przez kilka lat piastuje funkcję przewodniczącego Komisji Gwiazd Podwójnych Fotometrycznych w Międzynarodowej Unii Astronomicznej. Bierze udział w naukowej konferencji w Genewie poświęconej reformie kalendarza.

W 1970 r. zastępuje O'Connella na stanowisku dyrektora obserwatorium angielski jezuita P.J. Treanor, specjalista w dziedzinie przyrządów optycznych. Po nim kierownictwo obejmuje Amerykanin George Coyne. Kolejni papieże pozostawiali Obserwatorium Watykańskie w rękach Towarzystwa Jezusowego, z tym że dbali o jego wyposażenie, nie szczędząc środków na nowoczesny sprzęt.

Pośród wielu przedsięwzięć zrealizowanych przez astronomów z obserwatorium w ciągu 50 lat, od 1935 do 1985, warto jeszcze wspomnieć m.in. o zakończeniu prac nad mapą nieba, systematycznych badaniach nad strukturą Drogi Mlecznej oraz galaktykami i ich zgrupowaniami, odkryciu komety (1945), przeprowadzeniu jedynych w swym rodzaju obserwacji zjawiska „zielonego promienia”, opublikowaniu widm większości pierwiastków chemicznych w trzech obszernych tomach...

Obserwatorium Watykańskie w Stanach Zjednoczonych

W ostatnich latach zrodziła się idea utworzenia Obserwatorium Watykańskiego, niezależnego od działającej już placówki w pałacu Castel Gandolfo, położonego w Stanach Zjednoczonych poza dominiami papieskimi. Powstaje Vatican Observatory Foundation i wybudowane zostaje Obserwatorium Watykańskie na górze Monte Graham, na wysokości ponad 3000 metrów, w odległości ok. 160 km od Tucson (Arizona). Nowe obserwatorium, wyposażone w teleskop najnowszej generacji, zainaugurowało działalność w 1993 r., obecnie współpracuje z Obserwatorium Stewarda z Uniwersytetu Arizony w Tucson.

Obecnie jezuiccy astronomowie z Obserwatorium Watykańskiego spędzają część roku w Monte Graham, część w Castel Gandolfo. W polu ich zainteresowania leżą przede wszystkim: klasyfikacja widmowa gwiazd, klasyfikacja gwiazd pod kątem ich metaliczności, wymiana materii w układach podwojonych, atmosfera pyłowa otaczająca młode gwiazdy, dynamika narodzin systemów planetarnych, studia nad modelami kosmologicznymi itp.

Przypisy

1C. Solís, „Arbor”, 120 (1985), s. 45.

2P. Guayder, s. 26.

3D. Papp, s. 104.

4R. Mousnier, [w:] M. Crouzet i inni, t. 4, s. 235.

5R. Furon, [w:] R. Tatón i inni, t. 2, s. 454.

6A. Due, „Urania” (1950), nr 223-224, s. 1, 15.

7G. Walunsiski, [w:] R. Tatón i inni, t. 2, s. 325.

8„Investigación y Ciencia”, 129 (1987), s. 48-49.

9 G. Walunsiski, [w:] R. Tatón i inni, t. 2, s. 327.

10 G. Walunsiski, [w:] R. Tatón i inni, t. 2, s. 327.

11 J. Meurers, Lexicon für Theologie und Kirche, Buchberger, M., t. 9, kol. 559.

12 S. Newcomb — R. Engelmann, s. 773.

13 J. Lévy, [w:] R. Tatón i inni, t. 3, s. 173.

14 L. Alonso, „Investigación y Ciencia”, 188 (1992), s. 110.

15 J. Lévy, [w:] R. Tatón i inni, t. 3, s. 181.

opr. ab/ab



 


Podziel się tym materiałem z innymi:


Kliknij aby zobaczyć dokumenty zawierające wybrany tag: Kościół wiara nauka Stolica Apostolska Watykan obserwatorium obserwatoria Collegio Romano Castel Gandolfo Obserwatorium Watykańskie w Stanach Zjednoczonych
 
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W