Pekao
Strona główna
opoka.news opoka.photo opoka.org.pl


Małgorzata Szeroczyńska

Eutanazja i wspomagane samobójstwo na świecie. Studium prawnoporównawcze

© Copyright by Małgorzata Szeroczyńska and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2004
83-242-0261-7


SPIS TREŚCI

Wstęp
Rozdział l. Zagadnienia semantyczne związane z prawem do śmierci osób nieuleczalnie chorych
1.1. Etymologia i ewolucja znaczenia pojęcia „eutanazja"
1.1.1. Pojęcie eutanazji w Starożytności
1.1.2. Pojęcie eutanazji w czasach nowożytnych
1.1.3. Rozwój pojęcia eutanazji eugenicznej w XIX i XX wieku
1.1.4. Pseudoeutanazja nazistowska
1.2. Definicje i klasyfikacja pojęć związanych z prawem do śmierci
1.2.1. Współczesne definicje pojęcia „eutanazja" i klasyfikacje
zachowań eutanatycznych
1.2.2. Próba stworzenia wyczerpującej definicji pojęcia „eutanazja"
Rozdział 2. Aspekty etyczne prawa do wyboru sposobu i momentu własnej śmierci
2.1. Poglądy przeciwników prawa do śmierci
2.1.1. Poglądy myślicieli antycznych
2.1.2. Poglądy religijne
2.1.3. Poglądy myślicieli nowożytnych
2.1.4. Poglądy współczesne
2.2. Poglądy zwolenników prawa do śmierci
2.2.1. Poglądy myślicieli antycznych
2.2.2. Poglądy myślicieli nowożytnych
2.2.3. Poglądy współczesne
Rozdział 3. Prawo do śmierci w uregulowaniach organizacji zawodowych lekarzy
3.1. Narodowe organizacje zawodowe lekarzy nastawione pozytywnie do wszystkich zachowań eutanatycznych
3.2. Narodowe organizacje zawodowe lekarzy nastawione pozytywnie do niektórych zachowań eutanatycznych
3.3. Stanowisko międzynarodowych organizacji zawodowych lekarzy
Rozdział 4. Polityka kryminalna w odniesieniu do zabójstwa na życzenie lub z litości
4.1. Ewolucja rozwiązań międzynarodowych
4.2. Narodowe uregulowania eutanazji czynnej bezpośredniej
4.2.1. Ustawodawstwa zabraniające eutanazji czynnej
4.2.2. Ustawodawstwa dopuszczające eutanazję czynną
4.3. Eutanazja czynna pośrednia
4.3.1. Regulacje dotyczące eutanazji czynnej pośredniej
4.3.2. Regulacje dotyczące opieki paliatywnej
Rozdział 5. Polityka kryminalna w odniesieniu do zaniechania leczenia
5.1. Eutanazja bierna na życzenie świadomego pacjenta
5.1.1. Ustawodawstwa przewidujące karalność eutanazji biernej na życzenie kompetentnego pacjenta
5.1.2. Ustawodawstwa przewidujące przestępstwo podjęcia działań medycznych wbrew woli świadomego pacjenta
5.1.3. Ustawodawstwa przyjmujące autonomię świadomego pacjenta na podstawie zasad ogólnych
5.2. Eutanazja bierna pacjenta, który utracił kompetencje do podejmowania świadomych decyzji
5.2.1. Odpowiedzialność za zabójstwo z zaniechania a dopuszczalność eutanazji biernej
5.2.2. Odpowiedzialność za nieudzielenie pomocy a dopuszczalność eutanazji biernej
5.2.3. Trwały stan wegetatywny - między zasadą autonomii a zasadą dobra pacjenta
5.2.4. „Testament życia" i pełnomocnik do spraw zdrowia
5.3. Eutanazja bierna osób, które nigdy nie były kompetentne
5.3.1. Neoeutanazja
5.3.2. Decyzje dotyczące życia i śmierci osób psychicznie chorych lub niepełnosprawnych intelektualnie, działających przez całe życie bez rozeznania
Rozdział 6. Polityka kryminalna w odniesieniu do wspomaganego samobójstwa
6.1. Prawne uregulowania samobójstwa
6.2. Ustawodawstwa dopuszczające pomocnictwo do samobójstwa
6.2.1. Brak karalności pomocnictwa do samobójstwa wynikający z milczenia ustawodawcy
6.2.2. Brak karalności pomocnictwa do samobójstwa eutanatycznego ze względu na niewypełnienie znamion przestępstwa
6.2.3. Ustawodawstwa przewidujące specjalne regulacje dotyczące wspomaganego samobójstwa eutanatycznego
6.3. Ustawodawstwa zabraniające pomocnictwa do samobójstwa
6.3.1. USA - inicjatywy ustawodawcze za karalnością wspomaganego samobójstwa
6.3.2. Kanada-zakaz utrzymany przez Sąd Najwyższy
6.3.3. Wielka Brytania - zakaz utrzymany przez Trybunał Praw Człowieka
6.3.4. Regulacje innych państw
6.3.5. Polska-wątpliwości doktrynalne
Rozdział 7. Prawo do śmierci w ujęciu konstytucyjnych praw podmiotowych
7.1. Prawo do odmowy leczenia jako podstawa dopuszczalności eutanazji biernej
7.2. Prawo do umierania w godności podstawą dopuszczalności eutanazji pośredniej
7.3. „Prawo do śmierci" a dopuszczalne aktywne zakończenie życia
Wnioski końcowe
Bibliografia

1.2.2. PRÓBA STWORZENIA WYCZERPUJĄCEJ DEFINICJI POJĘCIA „EUTANAZJA"

-fragmenty-

We wszystkich powyższych definicjach przewijają się elementy istotne dla pojęcia „eutanazja". Spróbujmy je jeszcze bardziej sprecyzować, wychodząc z opracowania dokonanego w Deklaracji o eutanazji z 1980 roku przez watykańską Kongregację do Spraw Wiary, według której: „przez eutanazję rozumie się podjęte w celu zakończenia czyjegoś cierpienia, działanie lub zaniechanie, które przez swoją naturę lub świadomy zamiar powoduje śmierć. Zachowanie eutanatyczne ocenia się więc tak na płaszczyźnie intencji sprawcy, jak i zastosowanych przez niego środków"109. Dla pełnego jej zrozumienia i dokładnego wyznaczenia jej zakresu, konieczne jest przyjrzenie się tak naprawdę każdemu jej słowu.

1.2.2.1. Eutanazja - pozbawienie życia człowieka cierpiącego

Przede wszystkim należy zaznaczyć, że problematyka tak określonej eutanazji obejmuje wyłącznie czyny dokonywane na człowieku. Cała dyskusja etyczno-prawna tocząca się wokół tego zjawiska dotyczy właśnie legalności oraz moralnej dopuszczalności „zabójstwa z litości" lub „zabójstwa na żądanie" innego człowieka. Trzeba być świadomym jednak, że wobec zwierząt również stosuje się zarówno pojęcie eutanazji110, jak i praktykę skracania ich cierpień. Jest to tak zwana eutanazja weterynaryjna111. Ma to istotne znaczenie dlatego, że porównanie sytuacji cierpiących osób pragnących skrócenia ich męki do sytuacji usypianych zwierząt pojawia się dosyć często jako argument przytaczany na poparcie eutanazji.

Dla samej definicji nie jest jednak istotny stan zdrowia człowieka, którego śmierć się powoduje. Takie rozszerzenie pojęcia może zadziwiać, gdyż przyjęło się o eutanazji myśleć i dyskutować wyłącznie odnośnie do osób umierających. Kongregacja do Spraw Wiary wymaga jedynie, aby ta osoba cierpiała. Biorąc pod uwagę, że nie definiuje zakresu tego cierpienia, należy uznać, iż może chodzić zarówno o ból fizyczny, jak i o cierpienie psychiczne, i to niekoniecznie związane z chorobą - fizyczną czy psychiczną. Wynika z tego, że eutanazji można dokonać zarówno na osobie umierającej, jak i nieuleczalnie chorej, która jednak jeszcze nie znajduje się w stanie terminalnym, co więcej występująca u niej choroba może nigdy nie doprowadzić do naturalnego zgonu. Ale eutanazji można też dokonać po prostu na osobie starej, której degradacja i cierpienie wynikają z postępu wieku, a nawet na osobie zdrowej fizycznie, która cierpi ból psychiczny wywołany okolicznościami jej życia.

Tak więc za zabójstwo eutanatyczne uznamy skrócenie przez holenderską lekarkę Geertruidę Postma-van Boven w 1973 roku życia swojej matki, która była bardzo zaawansowana wiekowo i nieuleczalnie chora, przy czym choroba ta powodowała jej potworne cierpienia fizyczne112, ale za zachowanie eutanatyczne - wspomagane samobójstwo - przyjmiemy również zachowanie doktora Jacka Kevorkiana wobec jego pierwszej pacjentki Janet Adkins, która w momencie śmierci 4 czerwca 1990 roku znajdowała się w początkowej fazie choroby Alzheimera i nie odczuwała jeszcze żadnych dolegliwości fizycznych, jednakże antycypacja stopniowej degradacji przyczyniła się do jej cierpień psychicznych113. Identycznie ocenimy samobójcze, choć wspomagane, przypadki śmierci sparaliżowanych pacjentów, jak na przykład Jean-Marie Laurand114, czy Hermy Eckert115, którzy nie mogli psychicznie znieść swojej niepełnosprawności, bezradności, zależności od innych i niskiej jakości ich życia. Podobnie jako eutanatyczną określimy działalność pielęgniarki francuskiej Christine Malevre, która w latach 1997-1998 uśmiercała swoich pacjentów z oddziału szpitalnego w Mantes-la-Jolie, dlatego że ich starość, samotność i dolegliwości starcze dostarczały im wielu cierpień116. Analogicznie zakwalifikujemy postępowanie holenderskiego lekarza, doktora Boudewijna Chabota, który na początku lat dziewięćdziesiątych pomógł przenieść się na tamten świat cierpiącej na kliniczną depresję pacjentce, która pragnęła i wielokrotnie sama bezskutecznie próbowała połączyć się z nieżyjącymi już synami, mimo iż w jej wypadku nie można mówić ani o nieuleczalnej chorobie, ani o bólu fizycznym, a pragnienie śmierci wynikało jedynie z pełnej cierpienia duchowego choroby psychicznej117.

Jeśli porównamy uregulowania prawne w tym zakresie, to różnią się one zasadniczo. Niektóre ustawy w ogóle nie biorą pod uwagę znamienia stanu zdrowia osoby uśmierconej (jak przykładowo polski kodeks karny), inne wymagają, by była ona nieuleczalnie chora (jak ostatnia ustawa belgijska), czy wręcz by znajdowała się w fazie terminalnej (jak ustawa oregońska). Z kolei najnowsze przepisy holenderskie są pod tym względem zgodne z definicją watykańską- konieczne i wystarczające jest, aby osoba cierpiała.

Uznanie za element definicyjny zachowań eutanatycznych cierpienia osoby, na której czynności te są dokonywane, wyraźnie wskazuje, że z jakichś przyczyn życiowych, subiektywnych lub obiektywnych, życie tej osoby nie jest optymalne. Takie rozumowanie prowadzi do wartościowania okoliczności życiowych na lepsze i gorsze, do oceny jakości życia. Pojęcie „jakości życia" pojawiło się w drugiej połowie XX wieku jako określenie miernika - tak naprawdę do końca niezdefiniowanego - wskazującego na to, czy dana egzystencja jest warta kontynuowania, czy nie. O ile eugenicy, aby dojść do takiego wniosku, porównywali życie różnych osób - niepełnosprawnych do pełnosprawnych, chorych psychicznie do zdrowych psychicznie, słabych do silnych - i wysnuwali stąd wniosek, że życie tych pierwszych jest „niewarte istnienia", o tyle we współczesnym pojęciu „jakości życia" chodzi o subiektywne porównanie życia pojedynczej jednostki - takiego, jakie było, jakie jest i jakie najprawdopodobniej będzie w przyszłości118. Pojęcie jakości życia zawiera w sobie możność bycia pełną jednostką społeczną i psychologiczną, spełniania indywidualnych ról społecznych, zachowania przytomności umysłu, dobrego samopoczucia, zachowania relacji z innymi119.

Stanowisko, że każdy człowiek ma prawo do życia odpowiedniej dla niego jakości, zakłada obowiązek ustawodawcy odstąpienia od absolutystycznej ochrony życia w jego wymiarze ilościowym - w imię autonomii jednostki winien on dać każdemu prawną możliwość dokonania wyboru, czy chce kontynuować leczenie, czy od niego odstąpić i godnie umrzeć, przeżywając ostatnie chwile zgodnie z własnym standardem jakości120. Ocena tej jakości zawsze pozostaje zindywidualizowana i subiektywna. Podlega jej konkretna osoba, niezależnie od tego, czy to sama jednostka decyduje, jakiej wartości życie jest w stanie zaakceptować, jaki ciężar cierpienia lub degradacji unieść, czy decyduje za nią lub w jej imieniu ktoś inny (przedstawiciel ustawowy, sąd). Zawsze też ocena ta jest dokonywana w imię dobra tej jednostki, a nie żadnej innej wartości (ekonomicznej czy społecznej).


opr. ab/mg



 
Kliknij aby zobaczyć dokumenty zawierające wybrany tag: eutanazja pojęcie definicja pozbawienie życia zachowanie eutanatyczne człowiek cierpiący