Opoka - Portal katolicki
opoka.newsopoka.photo
Pekao

Ks.  Marek  Dziewiecki

EMPATIA,  CZYLI  SZTUKA  SŁUCHANIA

I.  WPROWADZENIE

Podstawą komunikacji międzyludzkiej nie jest umiejętność mówienia, lecz zdolność wsłuchiwania się w to, co mówi współrozmówca. Być może niektórych czytelników zdziwi powyższe stwierdzenie. Wiele osób jest bowiem przekonanych, iż podstawową kompetencją w komunikowaniu jest zdolność mówienia, a nie słuchania. Z drugiej strony wydaje się, że słuchanie tego, co mówi drugi człowiek jest rzeczą prostą, nie wymagającą jakichś specjalnych umiejętności. Wystarczy przecież posiadać uszy, aby słyszeć. Okazuje się jednak, że bardzo często jedynie łudzimy się, że naprawdę słyszymy to, co mówi drugi człowiek. Tymczasem także do nas mogą odnosić się słowa Chrystusa: "mają uszy, a nie słyszą". Posiadanie sprawnego słuchu może gwarantować jedynie zdolność rejestrowania dźwięków. Nie oznacza to jednak, że potrafimy wsłuchiwać się w drugiego człowieka, że potrafimy rozumieć jego wewnętrzny świat, którym się z nami dzieli.

Istnieje kilka typowych zjawisk ograniczających naszą zdolność rozumienia tego, co mówi nam o sobie drugi człowiek. Do takich zjawisk należy tendencja do interpretowania - z własnej perspektywy i według naszych potrzeb - tego, o czym informuje nas rozmówca. Słyszymy wtedy i rozumiemy tylko tyle i tylko tak, jak chcemy słyszeć i rozumieć. Bywa też i tak, że w trakcie słuchania drugiej osoby pozostajemy nadal skoncentrowani głównie na nas samych. To co mówi współrozmówca, staje się jedynie okazją do tego, by skupić się na własnych przeżyciach, doświadczeniach czy reakcjach. W obecności drugiego człowieka, który coś do nas mówi o sobie grozi nam, że będziemy wsłuchiwali się bardziej, np. we własną ciekawość, znużenie czy gniew niż w to, co dzieje się we wnętrzu rozmawiającej z nami osoby. Każdy, kto pragnie komunikować się w sposób dojrzały i umożliwiający budowanie pogłębionych więzi, powinien uczyć się sztuki słuchania.

II.  OPIS  SŁUCHANIA  EMPATYCZNEGO

Niektórzy ulegają złudzeniu, że inni ludzie są tacy sami, a przynajmniej bardzo podobni do nich. Nie widzą wtedy w ogóle potrzeby wsłuchiwania się w świat subiektywnych przeżyć i przekonań, jaki współrozmówcy noszą w sobie. Zakładają oni, że świat innych ludzi jest tożsamy z ich własnym sposobem interpretowania i przeżywania rzeczywistości. Inni z kolei zdają sobie sprawę, że drugi człowiek inaczej niż my widzi i przeżywa wszystko to, co dzieje się w nim i wokół niego, ale z kolei łudzą się, iż potrafią domyśleć się tego, co dzieje się w jego wnętrzu. Oni także nie widzą potrzeby wsłuchiwania się w subiektywny świat swoich rozmówców. Tymczasem jeśli ktoś z nas poznał w swoim życiu choćby jedną tylko osobę w sposób pogłębiony, to już wie, że drugi człowiek jest zupełnie inny niż nasze ewentualne domysły na jego temat.

Drugą osobę możemy poznać i zrozumieć tylko wtedy, gdy nauczymy się wsłuchiwać w jej słowa, w jej ciszę, w jej gesty, spojrzenia, w jej zachowania. Ideałem jest słuchanie empatyczne. Jest to słuchanie szczególnego rodzaju. Empatia oznacza zdolność wczuwania się w niepowtarzalny świat współrozmówcy, jest jakby psychicznym wejściem do wnętrza drugiego człowieka, wcieleniem się w jego subiektywny świat myśli i przeżyć. Jest popatrzeniem na życie i wydarzenia z perspektywy tej drugiej osoby, z jej specyficznej historii, jej wychowania, jej osobowości, z perspektywy jej potrzeb i jej obecnej sytuacji. Innymi słowy, empatia to zdolność wczucia się w to, co dla danej osoby oznacza życie i istnienie, co oznaczają: radość, ból, przyjaźń, kontakt z samym sobą oraz z drugim człowiekiem.

Mówiąc obrazowo, słuchanie empatyczne polega na tym, by dać się wprowadzić do świata myśli i przeżyć drugiego człowieka tak, jakby wprowadzał on nas do swojego mieszkania, aby pokazać jak ono jest zorganizowane i umeblowane. Empatia więc to chwilowe "zamieszkanie" w tym świecie, celem zaobserwowania, jak można się w nim poczuć, jakie są jego perspektywy i rozmiary.

Empatia nie oznacza jednak utożsamiania się z drugim człowiekiem. Jest to ważne szczególnie wtedy, gdy świat współrozmówcy okazuje się z jakiegoś względu pogmatwany, niepokojący, zaburzony, pełen bólu, poczucia bezradności czy beznadziejności. Utożsamiając się z drugim człowiekiem, ktoś mógłby wprawdzie świetnie wczuć się w jego subiektywną sytuację, ale nie mógłby mu pomóc. Co więcej, tego typu utożsamianie się ze swoim rozmówcą groziłoby osobie słuchającej popadnięciem w te same stany, o których mówi partner. Dojrzała empatia polega zatem na tym, że staram się wczuć, niemal wcielić w świat drugiego człowieka, pozostając sobą, czyli zachowując moją osobowość, moje sposoby myślenia i przeżywania, moją siłę i doświadczenie.

W świetle powyższych zasad możemy stwierdzić, że mamy w historii ludzkości przynajmniej jeden przykład doskonałej empatii - Boże Narodzenie. Wcielenie Syna Bożego w ludzką naturę jest rzeczywiście szczytem empatii. Chrystus w pełni wcielił się w ludzkie ciało. Wszedł w całą sytuację egzystencjalną człowieka z jego cielesnością i psychiką. Doświadczył jej osobiście. Stał się we wszystkim podobny do nas, oprócz grzechu. Naprawdę zamieszkawszy w naszym świecie i w nas samych, pozostał jednocześnie sobą. Nie mogą istnieć prawdziwe więzi międzyludzkie ani prawdziwa miłość tam, gdzie brak jest tak rozumianej empatii. Wynika to z samej natury miłości. Kochać to znaczy przecież tak rozmawiać z drugim człowiekiem i tak wobec niego postępować, by to służyło jego dobru. Dopóki nie poznam człowieka i nie zrozumiem jego subiektywnych przekonań oraz przeżyć, to nie wiem, o czym i w jaki sposób z nim rozmawiać i jak postępować, by to służyło jego dobru i rozwojowi. Doskonałym przykładem jest tutaj postawa Chrystusa, który swoją miłość do każdego człowieka potrafił wyrażać w sposób zróżnicowany. Jednych pocieszał, rozgrzeszał i uzdrawiał, wobec innych wypowiadał bardzo twarde słowa prawdy, wzywał do nawrócenia i demaskował ich przewrotność. Niektórym "rozwalał" stoły. Chrystus potrafił tak kochać, bo wiedział, co dzieje się w sercu każdego z nas. My natomiast możemy kochać podobnie jak On jedynie na tyle, na ile uczymy się wsłuchiwać i wczuwać w to, co dzieje się we wnętrzu drugiego człowieka.

III.  WARUNKI  SŁUCHANIA  EMPATYCZNEGO

Nie wystarczy samo pragnienie słuchania empatycznego, by rzeczywiście wsłuchiwać się w świat myśli czy wczuwać się w świat przeżyć drugiego człowieka. Znajomość zasad słuchania empatycznego nie gwarantuje jeszcze, że będziemy umieli z tych zasad skorzystać. Słuchanie empatyczne nie jest możliwe bez wypełnienia kilku konkretnych warunków. Przyjrzyjmy się pokrótce najważniejszym z nich.

Pierwszym z warunków słuchania empatycznego jest właściwa intencja, która skłania do wsłuchiwania się w to, co komunikuje rozmówca. Czasami słuchamy ze zwykłej grzeczności. W rzeczywistości to co on myśli i przeżywa, nie jest dla nas ważne. Nie mamy jednak odwagi o tym powiedzieć i w jakimś stopniu jedynie sprawiamy wrażenie, że wsłuchujemy się w jego słowa, gesty i przeżycia. Podobnie nie jest możliwe wczuwanie się w świat mówiącego, gdy słuchamy go z poczucia lęku, obowiązku, z ciekawości czy ze względu na własne potrzeby. Mając tego typu nastawienie, będziemy wsłuchiwać się głównie w to, co nas interesuje i co może pomóc w zaspokojeniu naszych osobistych potrzeb. Wszystkie inne aspekty nie dotrą do naszej świadomości. Z tych samych względów nie jest możliwe wczuwanie się w świat drugiego człowieka, wtedy gdy słuchamy go po to, aby go pokonać, potępić, ośmieszyć, by z nim wygrać albo by przekonać go do naszych racji. W takim kontekście słuchanie będzie zawsze interesowne, a przez to stronnicze, jednostronne, selektywne lub pozorne. Wczuwanie się w to, co myśli i przeżywa drugi człowiek, jest możliwe tylko wtedy, gdy wsłuchamy się w jego wewnętrzny świat w sposób bezinteresowny, czyli ze względu na niego samego i na jego dobro. Innymi słowy, możemy rozumieć tylko tych, których kochamy. Aby słyszeć - wystarczy mieć uszy. Aby widzieć - wystarczą oczy. Aby wczuwać się i rozumieć - trzeba kochać. Jeśli ktoś nie kocha, to choćby miał doskonały słuch, pozostanie głuchym na to, co jest istotne dla rozmówcy i choćby miał wspaniały wzrok, nie dostrzeże niczego ważnego w jego zachowaniu, bo do tajemnicy drugiego człowieka można zbliżać się tylko poprzez miłość i z miłością.

Drugim - obok dojrzałej motywacji - warunkiem słuchania empatycznego jest zdolność dystansowania się od własnych sposobów myślenia, przeżywania i reagowania na określone bodźce czy sytuacje. W przeciwnym bowiem przypadku grozi nam słuchanie mówiącego i rozumienie jego słów nie tak, jak on je rozumie, ale według znaczenia, jakie my nadajemy jego słowom. Dla przykładu, gdy rozmówca mówi mi o swoich lękach, a ja nie potrafię zapomnieć o własnych doświadczeniach, to będę wtedy myślał o tym, co dla mnie znaczy lęk i będę wczuwał się głównie we własne przeżycia. Mogę wtedy ulec złudzeniu, że mój rozmówca tak samo boi się i przeżywa lęk, jak ja to czynię. Nie ma ludzi, którzy przeżywają coś w identyczny sposób. Dla każdego z nas co innego znaczą takie słowa, jak radość, niepokój, nadzieja, konflikt, rodzice, praca, Bóg, przyszłość, grzech, wolność, przyjaźń, nieśmiałość, wiara, pomoc, miłość, prawda, pewność, itd. Dystansowanie się od własnych sposobów myślenia i przeżywania jest możliwe tylko dla tych ludzi, którzy są dojrzali psychicznie i świadomi tego, co dzieje się w nich samych. Ludzie niedojrzali nie są w stanie odróżnić własnego świata myśli i przeżyć od świata współrozmówcy. Patrzą na wszystko poprzez swoje "psychiczne" okulary, które selekcjonują i zniekształcają rzeczywistość.

Kolejnym warunkiem słuchania empatycznego jest równowaga psychiczna i silna osobowość. U człowieka niepewnego siebie i labilnego wsłuchiwanie się w świat innych ludzi może powodować jeszcze większy chaos i niepokój. Przejawem niedojrzałości, która uniemożliwia słuchanie empatyczne, jest nadmierna koncentracja słuchającego na samym sobie. Człowiek tego typu jest przekonany, że wszystko we wszechświecie dzieje się ze względu na niego. Wierzy, że ludzie mówią wyłącznie o nim lub w związku z nim.

Takiemu człowiekowi trudno jest skupić się na tym, co przedstawia mu drugi człowiek. Jest bowiem przekonany, iż to wszystko, co współrozmówca komunikuje na własny temat, ma bezpośredni związek z nim samym. Innymi słowy, taki słuchacz nie wierzy, że partner mówi coś o sobie samym. Podejrzewa, że za każdym razem mówi on pośrednio o słuchającym i chce mu w pośredni sposób dać coś do zrozumienia, np. że go krytykuje, lub że czegoś od niego oczekuje. Człowiek niepewny siebie wsłuchuje się w to, co mówi partner, ze względu na własne potrzeby psychiczne, a nie po to, by zrozumieć mówiącego.

Koniecznym warunkiem słuchania empatycznego jest bogactwo psychiczne, czyli różnorodność sposobów myślenia i przeżywania. Im bardziej ubogi i jednostronny jest nasz świat wewnętrzny, tym mniej mamy szans na rozumienie świata naszych współrozmówców. Bogactwo sposobów myślenia jest konsekwencją wolności intelektualnej i oznacza patrzenie na siebie i świat w sposób zróżnicowany i wieloaspektowy. Z kolei bogactwo przeżyć jest konsekwencją wolności emocjonalnej, czyli zdolności do uświadamiania sobie wszystkich stanów emocjonalnych: od radości i entuzjazmu do niepokoju, gniewu czy lęku. Człowiek o zubożałym świecie wewnętrznym będzie się łatwo wczuwał wtedy, gdy słucha rozmówcy funkcjonującego w podobnym świecie psychicznym. Nie będzie jednak w stanie uwierzyć, że są możliwe inne sposoby myślenia i patrzenia na siebie oraz na otaczającą nas rzeczywistość.

Następnym warunkiem słuchania empatycznego jest dobra znajomość własnych sposobów myślenia i przeżywania. Znajomość i rozumienie samego siebie nie jest wcale umiejętnością spontaniczną czy łatwą. Okazuje się, że istnieje w nas wiele mechanizmów - zwanych w psychologii mechanizmami obronnymi - które sprawiają, że dany człowiek uświadamia sobie jedynie część swoich myśli, przeżyć emocjonalnych, pragnień czy motywów postępowania. Do takich mechanizmów należy selekcjonowanie informacji o sobie i świecie, ich subiektywna interpretacja albo zupełne tłumienie, czyli spychanie do nieświadomości. Dotyczy to zwłaszcza tych naszych cech, przekonań czy przeżyć, które z jakichś względów wydają się nam złe, niemoralne, niepożądane. Grozi wtedy posługiwanie się mechanizmem obronnym zwanym projekcją psychiczną. Mechanizm ten polega na tym, iż dana osoba "projektuje", czyli przerzuca na innych ludzi własne cechy i stany emocjonalne, a także sposoby myślenia, motywy działania, potrzeby, lęki, aspiracje. Z tego powodu ktoś agresywny jest subiektywnie przekonany, że to inni są wobec niego agresywni, a ktoś zalękniony podejrzewa, że wszyscy inni się boją, lecz nie on. Człowiek nie znający dobrze samego siebie łatwo ulega złudzeniu, że wie o wszystkim, co dzieje się we wnętrzu innych ludzi. Łatwo wtedy osądza ich na podstawie obserwacji samych tylko zachowań zewnętrznych i w oparciu o własne domysły. Sztuka pogłębionego słuchania jest dostępna tylko tym, którzy najpierw potrafią z odwagą i szczerością wsłuchiwać się w to, co dzieje się w ich własnym wnętrzu. Spotkanie z drugim człowiekiem wymaga zdolności do pogłębionego spotykania się z samym sobą.

Istotnym warunkiem słuchania empatycznego jest akceptowanie odrębności osoby, którą staramy się zrozumieć. Oznacza to, że słuchający potrafi zaakceptować sposoby myślenia i przeżywania wyrażane przez współrozmówcę, także wtedy, gdy są one zupełnie różne czy wprost sprzeczne z przekonaniami i doświadczeniami tego, który słucha. Nie chodzi tu o zgadzanie się z partnerem czy o uznanie, że wszystkie jego myśli są słuszne, a przeżycia dojrzałe. Akceptacja odrębności myśli i przeżyć drugiego człowieka oznacza uświadomienie sobie, że to, co rozmówca mówi o sobie i o swoim świecie, jest faktem. Nawet jeśli jego sposoby myślenia są jaskrawo błędne, a jego przeżycia zupełnie niedojrzałe, to i tak są one czymś realnym, czymś niezależnym od naszych osobistych przekonań czy oczekiwań. Pamiętajmy, że odsłaniając własne wnętrze drugi człowiek nie mówi o obiektywnej rzeczywistości, lecz o swojej wizji oraz o swoim subiektywnym przeżywaniu obiektywnej rzeczywistości. Można się sprzeczać o to, kto ma rację, ale nie można się sprzeczać o to, co ktoś subiektywnie myśli czy przeżywa. On sam wie o tym najlepiej. My możemy to zrozumieć i respektować albo skazać siebie na życie w świecie domysłów lub samotności.

Kolejnym warunkiem słuchania empatycznego jest pełna koncentracja na tym, co w danym momencie - poprzez swoje słowa i zachowania - komunikuje drugi człowiek. Chodzi tu w szczególności o koncentrację, która polega na uwadze właściwie ukierunkowanej i całkowitej. Uwaga właściwie ukierunkowana oznacza, że słuchający skupia się na tym, co aktualnie mówi jego współrozmówca. Także wtedy gdy to, co mówi drugi człowiek, może wydawać się słuchającemu nieistotne czy niepotrzebne. Uwaga całkowita oznacza zdolność wyłącznego skupienia się na tym, co w danym momencie komunikuje druga osoba. Ideałem jest sytuacja, w której w czasie słuchania nie istnieje dla słuchającego nic innego poza mówiącym. Pozornie drobnym, ale jakże znamiennym przykładem niech będzie w tym względzie postawa znakomitego terapeuty amerykańskiego, M. Ericksona, wobec dziesięcioletniej dziewczynki, która przeżywała bunt w związku z kalectwem. Dziewczynka miała od urodzenia ograniczoną zdolność poruszania się. W czasie jednego ze spotkań terapeutycznych mała pacjentka z dumą opowiadała, że kilka dni wcześniej rodzice zabrali ją w góry i tam pokonała pewien odcinek drogi o własnych siłach. Przy okazji zaczęła opisywać dokładnie zwiedzany krajobraz: kolor nieba, kształt leśnej ścieżki, barwy drzew i liści, wygląd mijanego strumyka. Powiedziała też, że w pewnym momencie przebiegł jej drogę zając. Gdy następnie zaczęła opisywać kolejne elementy krajobrazu, Erickson zapytał spontanicznie: "A jakiego odcienia był ten zając?" Taka reakcja świadczy o tym, że terapeuta był całkowicie pochłonięty tym, co opowiadała dziewczynka. Dosłownie malował sobie w świadomości to wszystko, co ona opisywała. Gdy nie sprecyzowała odcienia sierści zająca, w jego świadomości pojawiła się "biała plama" i stąd jego natychmiastowe pytanie. Przykład ten pokazuje, jak wielkiego skupienia na tym, co komunikuje druga osoba, wymaga słuchanie empatyczne.

IV.  WERBALIZACJA  JAKO  POTWIERDZENIE  I  WERYFIKACJA  EMPATII

Sztuka empatycznego słuchania wymaga zdolności do werbalizacji, czyli do wyrażenia własnymi słowami tego, co słuchający zrozumiał z wypowiedzi mówiącego. Istnieją dwa podstawowe powody, dla których werbalizacja okazuje się konieczna. Po pierwsze, jest ona jedynym sposobem poinformowania partnera o tym, w jaki sposób słuchający zrozumiał jego wypowiedź. Po drugie, jest ona jedynym niezawodnym sposobem, by sam słuchający upewnił się, że prawidłowo wczuł się w świat myśli i przeżyć drugiego człowieka. Ten ostatni bowiem ma wtedy szansę potwierdzić lub ewentualnie skorygować werbalizację osoby słuchającej. Uświadomienie sobie potrzeby werbalizacji nie wystarczy jednak, by czynić to w prawidłowy sposób. Poprawna werbalizacja jest trudną sztuką, która wymaga poznania określonych zasad oraz praktycznego ćwiczenia. Zajmijmy się najpierw podstawowymi regułami prawidłowej werbalizacji.

Po pierwsze, skoro werbalizacja oznacza zakomunikowanie partnerowi tego, co się zrozumiało z jego wypowiedzi, to nie powinna ona zawierać niczego innego. Werbalizacja nie jest więc oceną czy osądem tego, co powiedział współrozmówca. Nie stanowi żadnego komentarza ani uzupełnienia jego wypowiedzi. Nie może też być zajęciem postawy wobec przekonań i przeżyć mówiącego. Jest wyłącznie zwięzłym powtórzeniem własnymi słowami tego, co słuchający zrozumiał z wypowiedzi i zachowania partnera. Błędem byłyby wypowiedzi typu: "Zdziwiłem się, że w taki sposób widzisz i przeżywasz ten problem"; "Nie powinieneś tak myśleć:"; "Twój świat wewnętrzny jest niedojrzały", itd. Takie wypowiedzi nie są bowiem opisem tego, co powiedział mówiący, lecz wyrażają osąd lub zajęcie określonej postawy wobec rozmówcy. Słuchający ma oczywiście prawo do wyrażenia własnej opinii, zwłaszcza, że sam mówiący często pragnie usłyszeć jego zdanie o swojej wypowiedzi. Przedstawienie własnego zdania czy osądu powinno jednak nastąpić dopiero po opisaniu tego, w jaki sposób słuchający zrozumiał wypowiedź współrozmówcy. Dla przykładu, jeśli ojciec jest zaniepokojony zachowaniem dorastającego syna, to powinien najpierw spytać, jak syn widzi swoje zachowanie oraz w jaki sposób przeżywa daną sytuację. Następnie powinien opisać to, jak zrozumiał wypowiedź syna i dopiero po uzyskaniu potwierdzenia syna może wydać opinię; wtedy syn będzie bardziej skłonny, by wsłuchać się w słowa ojca. W fazie werbalizowania należy powstrzymać się od osądów, krytyk, opinii czy wyrażania własnego stanowiska wobec usłyszanej wypowiedzi partnera.

Jest rzeczą istotną, by werbalizacja była wypowiedziana w sposób precyzyjny i zwięzły. Przez tak sformułowaną werbalizację można nie tylko dać znak, że rozumiemy współrozmówcę, ale także można mu pomóc, by lepiej zrozumiał samego siebie. Z reguły bowiem słuchaczowi jest łatwiej o wyważone i zdystansowane popatrzenie na świat drugiego człowieka, niż samemu zainteresowanemu. Często zresztą dana osoba mówi coś o sobie właśnie dlatego, iż ma nadzieję, że słuchający pomoże jej zrozumieć lepiej samą siebie albo też pomoże odkryć ewentualne powiązania między różnymi doświadczeniami i problemami, które ta osoba przeżywa. Werbalizacja, wyrażona w sposób nieprecyzyjny czy rozwlekły, nie stanowiłaby takiej pomocy. Z tego właśnie względu powinna być czasami "piorunująco" prosta i krótka. Jeśli jakiś nastolatek przez kilkanaście minut mówi o tym, iż nie może porozumieć się z rodzicami i że oni niczego nie potrafią zrozumieć, to tego typu wypowiedź można zwerbalizować w następujący sposób: "Jesteś przekonany, że cała wina leży po stronie rodziców". Takie krótkie podsumowanie wypowiedzi pomaga mówiącemu uświadomić sobie jednostronność jego spojrzenia.

Popatrzmy na przykład bardziej skomplikowany. Oto kobieta w średnim wieku zapewnia mnie w dłuższej rozmowie, że niczego się nie boi. Wsłuchując się w jej pełne emocjonalnego napięcia zapewnienia, zaczynam odkrywać, że ta kobieta w rzeczywistości przeżywa intensywny lęk. Przecież człowiek, który naprawdę nie boi się, nie wpadnie na pomysł, by komukolwiek o tym mówić. Tym bardziej nie ma potrzeby, by kogokolwiek o tym zapewniać. Ale to nie wszystko. W miarę wsłuchiwania się, odkrywam też drugą prawdę: ta kobieta sama nie jest całkiem świadoma własnego lęku. Prawidłowa werbalizacja powinna uwzględniać obydwa aspekty. Gdybym powiedział po prostu: "Pani się wszystkiego boi", to byłoby to dla rozmówczyni zbyt szokujące i zbyt trudne do przyjęcia. Werbalizacja pomocna w takiej sytuacji może przybrać taką formę: "Widzę, że dla pani jest bardzo ważne poczucie bezpieczeństwa". Sztuka słuchania opiera się zatem na interpretacji czy zdolności "czytania" w myślach partnera. Chodzi natomiast o to, by dosłownie widzieć i słyszeć wszystko, co wypowiada rozmówca. Także wtedy, gdy mówi coś milczeniem, gestem, wyrazem twarzy czy innym znakiem. W takiej sytuacji prawidłowa werbalizacja nie polega na interpretowaniu znaków, lecz na poinformowaniu partnera, że się te znaki dostrzegło. On sam może je wtedy najlepiej i najpewniej wytłumaczyć. Ale najpierw potrzebuje upewnienia się, że mamy uszy, które słyszą i oczy, które widzą.

Popatrzmy na jeszcze jeden przykład. Oto dana osoba w sposób bardzo agresywny wypowiada się na temat Kościoła, religii, księży. Rysuje obraz tak jednostronny i wybiórczy, że aż groteskowy. Jeśli tego typu opinie wypowiada człowiek, który w odniesieniu do innych dziedzin życia potrafi myśleć w sposób zróżnicowany i zrównoważony, to jego jednostronna i agresywna wizja Kościoła nie jest rezultatem trudności intelektualnych w obiektywnym patrzeniu na rzeczywistość. Karykaturalny obraz Kościoła ma w takim wypadku inne źródła. Czasem może być wynikiem ignorancji, gdy dana osoba wypowiada się o Kościele, mimo że nie ma z nim bliższego kontaktu. Innym źródłem może być uogólnianie jakiegoś pojedynczego negatywnego doświadczenia. Gdy źródłem karykaturalnej czy jednostronnej wizji Kościoła jest jedynie niewiedza lub nieuzasadnione uogólnianie pojedynczych doświadczeń, to zwykle łatwo jest pomóc mówiącemu, by taką jednostronność przezwyciężył. Okazuje się to znacznie trudniejsze, gdy wypaczona i jednostronna wizja Kościoła czy religii ma głębsze źródła. W takich wypadkach zdarzyło mi się już kilka razy zareagować werbalizacją typu: "Wydaje mi się, że masz potrzebę widzenia Kościoła w sposób tak skrajnie negatywny". Reakcją jest czasami zmieszanie i zmiana tematu ze strony mówiącego. Zdarza się jednak i tak, że ktoś zdobywa się na stwierdzenie: "Zaczynam sobie teraz uświadamiać, że tak negatywnie patrzę na Kościół czy księży, aby usprawiedliwić moje własne błędne postępowanie".

Popatrzmy na kolejny przykład. Oto szesnastoletnia dziewczyna zwraca się do ojca z pytaniem: "Tato, co ci imponowało w dziewczętach, gdy byłeś w moim wieku?" Jeśli tata potrafi wczuć się w przeżycia córki, to zwerbalizuje jej pytanie, np. w ten sposób: "Chyba zastanawiasz się, w jaki sposób możesz zaimponować twoim kolegom?" Jeśli uzyska potwierdzenie (zwykle nieśmiałe!) ze strony córki, ma szansę porozmawiać z nią o tym, co jest dla niej obecnie ważne. Empatia umożliwia rozumienie świata drugiej osoby nawet wtedy, gdy nie padają żadne słowa. Dla przykładu, jeśli ktoś z rodziców czy wychowawców zauważy, że jakiś nastolatek zaczyna sięgać po alkohol, to rozumie, iż ten młody człowiek przeżywa trudności z wypowiadaniem emocji oraz z radzeniem sobie z życiem na trzeźwo. Rozumie więc także, że nie wystarczy wtedy straszyć skutkami sięgania po alkohol. Trzeba raczej pomóc, by nauczył się on pokonywania swoich problemów, radzenia sobie z życiem na trzeźwo. Ostatni przykład. Oto w czasie lekcji czternastoletni chłopiec ciągnie za warkocz siedzącą przed nim koleżankę. Jeśli nauczyciel patrzy tylko z zewnątrz na tego typu zachowanie, to może dojść do wniosku, że ów chłopiec jest po prostu niegrzeczny i chce dokuczać innym uczniom. Wtedy może on zareagować zwróceniem uwagi, typu: "Piotr, źle się zachowujesz". Jeśli natomiast nauczyciel wczuwa się w wewnętrzną sytuację ucznia, to może odkryć, że Piotr chce na siebie zwrócić uwagę czy nawiązać kontakt z siedzącą przed nim koleżanką. W takiej sytuacji warto po lekcji poprosić go na chwilę rozmowy, mówiąc: "Zastanawiam się, czy potrafisz w inny sposób powiedzieć koleżance, że szukasz z nią kontaktu". Wychowawca osiąga wtedy podwójny cel. Po pierwsze, pomaga wychowankowi lepiej uświadomić sobie, co oznacza jego zachowanie. Po drugie, w obliczu takiej reakcji nauczyciela Piotr prawdopodobnie przestanie ciągnąć koleżankę za włosy. Ten i poprzednie przykłady potwierdzają, jak trudno jest o trafną werbalizację, zwłaszcza w obliczu komunikacji pośredniej lub niewerbalnej.

V.  ZNACZENIE  SŁUCHANIA  EMPATYCZNEGO

Umiejętność słuchania empatycznego ma ogromne znaczenie dla komunikacji międzyludzkiej z kilku powodów. Po pierwsze, wczuwanie się w świat partnera umożliwia pokonanie głównych przeszkód w komunikacji interpersonalnej. Przeszkody te wynikają przecież przede wszystkim z odmienności naszych spojrzeń i przeżyć, a także z pokusy przekonywania rozmówcy, że powinien myśleć i odczuwać tak samo, jak my. Wsłuchując się w świat drugiego człowieka, przyznajemy mu prawo do odrębności w myśleniu i przeżywaniu. Unikamy wtedy bolesnych sporów czy konfliktów. Można spierać się o to, jak wygląda obiektywna rzeczywistość, ale nie można spierać się o to, co ktoś subiektywnie myśli czy przeżywa.

Po drugie, słuchanie empatyczne umożliwia nawiązanie pogłębionego kontaktu z drugim człowiekiem. Każdy z nas jest kimś niepowtarzalnym. Wczuwanie się w myśli i przeżycia współrozmówcy umożliwia poznanie jego sposobu bycia w tym świecie. Nie może istnieć prawdziwa więź rodzinna, więź wychowawcza czy więź przyjaźni, bez zdolności empatycznego wczuwania się w świat myśli i przeżyć współmałżonka, dziecka, wychowanka, przyjaciela. Słuchanie empatyczne nie tylko umożliwia pogłębiony kontakt z drugim człowiekiem. Jest ono jednocześnie potwierdzeniem miłości. Jeśli odkrywamy, że drugi człowiek naprawdę nas rozumie, to czujemy się bezpieczni, akceptowani, kochani. Nie można rozumieć kogoś, kogo się nie kocha. Będzie się go wtedy osądzało, zanim się ktoś wsłucha w jego słowa i gesty. Miłość jest proporcjonalna do stopnia poznania drugiej osoby.

Zdolność wczuwania się w świat innych osób stanowi nie tylko pozytywne doświadczenie dla tych, którzy coś o sobie mówią, ale przynosi zysk również tym, którzy potrafią empatycznie słuchać. Po pierwsze, rośnie wtedy szansa, że także oni - gdy zaczną mówić o sobie - zostaną wysłuchani i zrozumiani przez swoich współrozmówców. Po drugie, wczuwając się w sposoby myślenia, odczuwania i reagowania innych osób, słuchający nieustannie poszerza i ubogaca swój własny świat wewnętrzny.

VI.  EMPATIA  A  WYCHOWANIE

Współczesna pedagogika słusznie podkreśla, że wychowanie nie jest możliwe bez empatycznego wczuwania się w subiektywną sytuację wychowanka. Wychowawca, który ogranicza się jedynie do patrzenia na wychowanka poprzez pryzmat jego zewnętrznych zachowań, nie jest w stanie zbudować pogłębionej więzi wychowawczej ani okazać wychowankowi dojrzałej miłości. Z kolei wychowawca, który tak wczuwa się w świat myśli i przeżyć wychowanka, że aż utożsamia się z nim, nie będzie w stanie udzielić mu skutecznej pomocy wychowawczej. Wychowanek nie potrzebuje bowiem lustra, aby się przejrzeć, lecz spotkania z silniejszym i dojrzalszym od siebie przyjacielem, aby nauczyć się czegoś z jego mądrości i dojrzałości, bo wtedy będzie mógł lepiej zrozumieć samego siebie oraz rozsądniej pokierować własnym życiem.

Zachęcając wychowawców, by uczyli się dojrzałej empatii, pragnę podkreślić, że sama empatia nie wystarczy. Poprzestawanie na empatycznym wczuwaniu się w świat myśli i przeżyć drugiej osoby jest właściwą postawą jedynie wobec Boga. Jedynie bowiem w Bogu to, co subiektywne, odpowiada jednocześnie obiektywnej prawdzie i miłości. W człowieku taka jedność nigdy nie jest w pełni osiągalna. Z tego względu w obliczu wychowanka prawie nigdy nie możemy poprzestać na przyjęciu do wiadomości i na biernym zaakceptowaniu tego, co zrozumieliśmy z jego subiektywnych myśli, przeżyć czy pragnień. Byłoby przejawem naiwności wychowawców, gdyby poprzestawali oni na wczuwaniu się w subiektywny świat ich wychowanków, którzy przecież z definicji są jeszcze ludźmi niedojrzałymi, a ich subiektywne przekonania i odczucia wymagają procesu formowania i korygowania. Jeśli kilkuletnie dziecko zwierza się mamie ze swoich niepokojących snów, to nie wolno tych przeżyć lekceważyć, negować czy ośmieszać. Jednak równie niebezpieczna byłaby sytuacja, w której mama poprzestałaby na wyjaśnieniu dziecku, iż wczuwa się w jego lęki i że je rozumie. Słuchanie empatyczne ma znaczenie wychowawcze dopiero wtedy, gdy wychowawca pomaga wychowankowi mądrze pokierować własnymi przeżyciami i zająć wobec nich dojrzałą postawę! We wspomnianej sytuacji dojrzałość mamy będzie polegała na tym, że uświadomi dziecku, iż odczuwane przez nie lęki nie mogą mu wyrządzić rzeczywistej krzywdy. Okrutny smok, który śni się małemu chłopcu, może go naprawdę przestraszyć. Ale nie może wyrządzić mu rzeczywistej krzywdy. Chodzi więc o to, by mama pomogła zrozumieć dziecku, że pomimo realnie przeżywanych lęków, nie grozi mu żadne niebezpieczeństwo i że w związku z tym nie musi się ono bać. A lęki, których nie trzeba się bać, mają to do siebie, że dosyć szybko znikają.

W tym kontekście można przytoczyć wiele innych sytuacji, które potwierdzają zasadę, iż wychowawcom nie wolno poprzestawać na empatycznym wczuwaniu się w subiektywny świat myśli i przeżyć wychowanka. Wzorcem w tym względzie jest postawa Chrystusa, który postanowił aż tak bardzo wczuć się w sytuację człowieka, że dosłownie stał się jednym z nas. Jego wcielenie się w świat człowieka jest szczytem empatii. A mimo to Jego empatia nie jest celem samym w sobie. Podobnie dla dojrzałego wychowawcy empatia nie jest celem, ale środkiem, dzięki któremu wychowanek nie tylko poczuje się zrozumiany i pokochany, lecz będzie miał szansę, by lepiej zrozumieć samego siebie oraz by zająć dojrzalszą postawę wobec własnych myśli, pragnień i przeżyć.

Codziennie przekonuję się, że tak rozumiana empatia stanowi konieczny punkt wyjścia w udzielaniu pomocy wychowawczej. Oto przykład. W jednej z parafii miałem spotkanie z młodzieżą. Za oknem był zimny, styczniowy poranek. W sali znajdowała się na razie jedna tylko dziewczyna. Zauważyłem, że jest zziębnięta i że wciągnęła dłonie w rękawy kurtki. Podszedłem do niej, by ją pozdrowić i spytałem, czy ma rękawiczki. Po chwili wahania odpowiedziała, że ma rękawiczki, ale ich nie wzięła z domu. Nie uległem pokusie, by czegoś się domyślać, np. że mam przed sobą lekkomyślną osobę. Starałem się zrozumieć sytuację z perspektywy tej dziewczyny. Spytałem, czy chce mi powiedzieć dlaczego, nie wzięła rękawiczek. Przez chwilę znowu popatrzyła na mnie w milczeniu, a potem powiedziała: "Ja się boję rękawiczek". Znowu nie uległem pokusie domyślania się, jak interpretować jej lęk, lecz spytałem, czy chce mi wyjaśnić, z jakiego powodu boi się rękawiczek. Już bez oporów zaczęła mówić o najbardziej bolesnej tajemnicy jej życia: o chorobie alkoholowej taty. Przed dwoma laty w zimowy wieczór tata wrócił do domu pijany i zaatakował mamę nożem, trzymanym w rękawiczce. Moja rozmówczyni powiedziała, że odtąd nie używa rękawiczek. Po spotkaniu z młodzieżą dziewczyna ta poprosiła mnie o osobistą rozmowę. Nie byłoby to możliwe bez wczucia się w "drobiazg": w zmarznięte ręce nastolatki bez rękawiczek. Jednak empatyczne wczucie się w jej sytuację nie było kresem, lecz jedynie punktem wyjścia w udzieleniu pomocy wychowawczej.

Wskazanie empatii jako podstawowego znaku miłości, który tworzy klimat bezpieczeństwa oraz umożliwia budowanie pogłębionych więzi międzyludzkich jest niezaprzeczalnym wkładem współczesnej psychologii i pedagogiki. Dopiero jednak odwołanie się do postawy Chrystusa, umożliwia odkrycie i zrozumienie ostatecznego sensu empatii. A sensem tym jest pomaganie współrozmówcy, by lepiej zrozumiał samego siebie oraz by zajął dojrzalszą postawę wobec swoich myśli, przekonań, przeżyć i pragnień.

opr. ab/ab

Data publikacji: 2001-05-16Inne materiały tego autoraInne materiały z tego źródła
 


Podziel się tym materiałem z innymi:


Kliknij aby zobaczyć dokumenty zawierające wybrany tag: wychowanie pedagogika katecheza tożsamość empatia osobowość równowaga psychiczna komunikacja katechetyka słuchanie empatyczne werbalizacja
 
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W