Cicha samotność. O stracie u osób starszych

Strata bywa obecna latami, a w okresie świąt staje się bardziej wyraźna, bo rośnie oczekiwanie, że powinno być ciepło i rodzinnie. Potrzebne jest wtedy miejsce na prostą rozmowę, pamięć i uważność wobec człowieka, który zostaje sam z ciężarem wspomnień.

Strata, która nie mija „jak powinna”

W polskiej kulturze żałoba bywa traktowana jak coś, co „powinno minąć”: jest czas na łzy, a potem ma wrócić „normalność”. Tyle że w starszym wieku strata rzadko jest pojedynczym wydarzeniem. Z czasem ubywa osób z najbliższego kręgu, zmienia się codzienna sieć relacji, słabnie sprawność, odchodzą role, do których człowiek był przyzwyczajony. Żałoba przestaje dotyczyć tylko jednej osoby — zaczyna dotykać całego sposobu życia.

To szczególnie wyostrza się w okresie świąt, bo święta są rytuałem powrotu: do stołu, do tych samych słów, do dawnych gestów. Kiedy brakuje kogoś ważnego, rytuał potrafi przypomnieć, że nie da się wrócić do tego samego świata. Zostaje więc pytanie: jak być wiernym pamięci, a jednocześnie nie utknąć w cierpieniu?

Samotność jako stan serca, nie tylko sytuacja

Samotność osób starszych często ma charakter niewidzialny. Rodzina bywa w pobliżu, telefon czasem zadzwoni, ktoś zapyta o zdrowie albo o zakupy. A jednak w środku pozostaje poczucie oddalenia. Dzieje się tak wtedy, gdy rozmowy dotyczą głównie spraw praktycznych, a brakuje miejsca na to, co trudniejsze do wypowiedzenia: lęk, żal, tęsknotę czy doświadczenie zawężającego się świata.

Jak zauważa jeden z ekspertów portalu Psycholink.pl, w pracy z osobami starszymi często powraca ten sam schemat:

 „Wiele osób w podeszłym wieku przez lata uczyło się nie obciążać innych swoim smutkiem. Chronią bliskich, mówią, że ‘wszystko w porządku’, nawet gdy wewnętrznie jest bardzo pusto. To nie jest brak relacji, lecz brak przestrzeni na prawdziwą rozmowę.”

Człowiek potrafi wtedy milknąć z lojalności. Nie chce „psuć świąt”, nie chce dokładać zmartwień dzieciom ani wnukom. Z zewnątrz wygląda to na siłę i opanowanie. Od środka bywa jednak samotnością w najczystszej postaci — taką, która nie ma słów, bo przez lata nie było na nią miejsca w rozmowie.

Pomocne bywa rozróżnienie dwóch doświadczeń. Smutek jest emocją i mówi: „straciłem”. Samotność ma wymiar relacyjny i dopowiada: „nie mam komu o tym powiedzieć”. Dopiero gdy pojawi się ktoś, kto potrafi wysłuchać bez pośpiechu i bez naprawiania, oba te stany zaczynają się porządkować.

Co może przynieść ulgę, gdy nie ma na nią miejsca

W okresie świąt nie zawsze da się „naprawić” sytuację. Czasem nie da się dojechać. Czasem konflikt rodzinny jest realny. Czasem ciało odmawia posłuszeństwa. Wtedy warto myśleć o pomocy w kategoriach małych gestów, które przywracają człowiekowi poczucie godności i bycia zauważonym.

Poniższe rzeczy nie rozwiązują żałoby, ale potrafią zmienić jej temperaturę:

• Nazwanie straty bez pośpiechu. Zwykłe „tęsknię” otwiera przestrzeń, w której starsza osoba nie musi udawać, że nic się nie dzieje.
• Miejsce dla pamięci. Zapalenie świecy, krótka modlitwa, zdjęcie na stole albo wspomnienie wypowiedziane na głos porządkuje to, co w środku jest chaosem.
• Kontakt, który nie jest obowiązkiem. Kilka minut rozmowy o tym, co naprawdę ważne, znaczy więcej niż długie życzenia recytowane w biegu.
• Stałość rytmu. Ustalenie jednej stałej pory rozmowy lub wizyty po świętach daje poczucie, że relacja ma ciąg dalszy, a nie jest jednorazowym gestem.

Te drobiazgi działają, bo dotykają podstawowej potrzeby: bycia widzianym nie jako „ktoś do zaopiekowania”, ale jako osoba z historią, miłością i stratą.

Wiara jako język żałoby, nie jako zakaz łez

W perspektywie chrześcijańskiej cierpienie nie jest tematem wstydliwym. Jest częścią ludzkiej drogi. Wiara nie polega na tym, że człowiek nie płacze. Polega na tym, że łzy nie są końcem opowieści. Dla wielu osób starszych modlitwa jest naturalnym miejscem, gdzie można zanieść stratę bez tłumaczenia, bez autocenzury. „Boże, boli” bywa modlitwą bardziej prawdziwą niż długie formuły.

Czasem największą ulgę przynosi przyzwolenie: że można tęsknić i nie udawać siły. Że można przeżyć święta inaczej niż dawniej. Że pusty fotel nie musi być wyrzutem sumienia, ale świadectwem miłości, która była realna.

Gdy „jakoś” przestaje wystarczać

Bywa też tak, że smutek zaczyna wciągać człowieka w stan, z którego trudno samemu wyjść: pojawia się bezsenność, rezygnacja, niechęć do kontaktu, poczucie beznadziei. Wtedy nie chodzi o moralną ocenę ani o zawstydzanie. Chodzi o czujność. Czasem potrzebna jest rozmowa z kimś, kto potrafi towarzyszyć w żałobie w sposób uporządkowany — duchownym, psychologiem albo po prostu kimś zaufanym. Nie po to, by „zlikwidować” stratę, ale by ocalić człowieka przed osunięciem się w samotność, która przestaje być tylko smutkiem.

Święta jako czas czułości, nie przedstawienia

Święta bywają wymagające, bo narzucają scenariusz: ma być radośnie, rodzinnie, ciepło. Tymczasem życie bywa inne. I może właśnie w tym napięciu kryje się sens: zamiast odgrywać spokój, można spróbować okazać sobie nawzajem czułość. Czułość to nie wielkie słowa. To prosty komunikat: „jesteś ważny”, „pamiętam”, „jestem”.

U osób starszych samotność świąt często nie krzyczy. Ona siedzi cicho przy stole, poprawia obrus, patrzy w okno, odkłada telefon ekranem do dołu. Czasem wystarczy jeden gest, by ta cisza stała się mniej ciężka. I to już jest coś — nie rozwiązanie, ale obecność. A obecność bywa pierwszą formą nadziei.

Artykuł sponsorowany