Opoka - Portal katolicki
opoka.newsopoka.photo
Pekao


„Ewangelia Judasza” – Studia Antiquitatis Christianae

Tłumaczenie i redakcja: Wincenty Myszor




tytuł

Ewangelia Judasza

podtytuł:

Wstęp, tłumaczenie z koptyjskiego i komentarz Wincenty Myszor

seria:

Studia Antiquitatis Christianae

redaktor serii:

Ks. prof. dr hab. Wincenty Myszor

Redakcja StAC.SN:

Ks. prof. dr hab. Wincenty Myszor

nr ISBN:

83-7030-502-4

data wydania:

2006

oprawa:

miękka

format:

166 x 240 mm

liczba stron

96

cena detaliczna

12 zł



Tłumaczenie B



[5. Wizja uczniów]

Przyszedł więc do [nich] Jezus innego dnia. Rzekli do niego: „Nauczycielu, widzieliśmy cię w [widzeniu]. Mieliśmy bowiem wielkie sny tej nocy, której światłość [...]” (25) Powiedział: „Dlaczego [...] [...] i ukryliście się”40. (38,1) Oni zaś powiedzieli: „Widzieliśmy wielki dom i był w nim wielki ołtarz oraz dwunastu mężczyzn, mówimy, że są to (5) kapłani, oraz pewne Imię41. Rzesza (ludzi) czeka w gotowości [przy ołtarzu] aż kapłani [wyjdą] (10) [i podejmą] służby. My zaś przygotowaliśmy się (także)”42. [Jezus] [powiedział]: Jakiego rodzaju [byli to kapłani?] Oni zaś [rzekli: „Jedni] byli (15) [kapłanami] przez dwa tygodnie, [inni] dokonywali ofiary ze swoich dzieci, inni zaś (ofiarowali) swoje żony błogosławiąc je i poniżając na przemian. (20) Jeszcze inni spali z mężczyznami, inni popełniali zabójstwa, jeszcze inni dopuszczali się mnóstwa grzechów i bezprawia. Mężczyźni zaś, którzy stali (25) przy ołtarzu wzywali twoje imię (39,1) i trwali we wszystkich tych czynach swego przestępstwa, gdy dopełniały się ofiary [...]”43. I gdy to powiedzieli (5) zamilkli z drżeniem. Rzekł im Jezus: „Dlaczego zadrżeliście? Zaprawdę mówię wam: wszyscy kapłani, którzy stoją przy ołtarzu (10), wzywają mojego imienia. Mówię wam także, że zostało zapisane moje imię na tym [domu] pokoleń gwiazd przez pokolenia (15) ludzkie. I posadzili w imię moje drzewa nieurodzaju i hańby”44. I Jezus mówił do nich (dalej)45: „Wy jesteście tymi, którzy podejmą służbę (20) przy ołtarzu. A więc wy zobaczyliście tego, który jest Bogiem i któremu służycie. A Dwunastu mężczyzn, których zobaczyliście, to wy (25) właśnie, a trzoda tych, których przyprowadzają do ofiary to ci, których widzieliście46. Jest to tłum, który wprowadziliście w błąd47 (40,1) przy tamtym ołtarzu, bo (przy nim) stanie [władca tego świata] w ten oto sposób będzie korzystał z mojego imienia, zaś w gotowości czekać będą pobożna pokolenia. Następnie inny człowiek przedstawi rozpustnika, a inny (10) przedstawi zabójców dzieci, a inny takich, co śpią z mężczyznami, (ale także takich), co poszczą, a inny będzie oczyszczał od bezprawia i błędu48 (15). I ci mówią (o sobie): „My jesteśmy równi aniołom”. I to są gwiazdy, które dokonują w każdej rzeczy. Powiedziano więc ludzkim pokoleniom: (20) „Oto Bóg przyjął waszą ofiarę z rąk swych kapłanów, on, który jest sługą błędu”49. Tymczasem Pan, który rozkazuje, on jest panem (25) nad Pełnią: Ci zaś w ostatnim dniu zostaną w hańbie odrzuceni”. (41,1) Rzekł [im] Jezus: „zaprzestańcie waszych ofiar [...] tych (?) które wy [...] na ołtarzu, a które (5) są o waszych gwiazdach i waszych aniołach i które właśnie się skończyły. Niech staną się przeciwne (?) wobec was i niech przemijają i niech [w. 9–24 brak tekstu] [...wobec pokoleń (25) [...] i mocy50. Piekarz nie może wyżywić całego stworzenia (42,1), które jest [pod niebem]51 i nie [...] wobec nich. [...] [...] wobec was i (5) tamtych [...] Rzekł im Jezus: Zaprzestańcie walczyć ze mną. Każdy z was ma swoją gwiazdę i każdy [...] (10) [w. 10–26 brak tekstu] (43,1) w [...] da tym [...], który przyszedł dla tych, którzy [...] źródłem dla drzewa [...] [...] przemijającego (?) eonu [...] na (5) jakiś czas [...] lecz przeszedł, aby nawodnić raj Boga i aby pokolenie które ma przetrwać, nie zostało splamione (w czasie) wędrówki tego (10) pokolenia, ale [żeby (pozostało) czyste ?] na wieki wieków”52.

[6. Rozmowa Jezusa z Judaszem]

Rzekł więc Judasz do niego: „Rabbi, jaki owoc53 jest udziałem tego pokolenia?” Odrzekł (15) Jezus: „Każde pokolenie ludzi, to jest, ich dusze umrą. Ci jednak, jeśli osiągną doskonałość w czasie królestwa54, gdy duch oddzieli się (20) od nich, to ich ciała wprawdzie umrą, ale ich dusze będą ożywione i zabrane”55. Rzekł Judasz: „A co stanie się z pozostałym (25) pokoleniem ludzi?”. Odrzekł Jezus: „Jest rzeczą niemożliwą, (44,1) aby sadzić na skale56, i aby (ludzie) zebrali (z niej) swoje owoce. Podobnie jest z [...] rodem [nieczystym] i zepsutą Sophią (5) (to jest) z ręką, która stworzyła śmiertelnego człowieka57, ich dusze idą do eonu, który jest wyżej58. Zaprawdę mówię wam, że [...] [...ani] anioł (10) [ani żadne)] moce nie są w stanie zobaczyć [...] tylko ci, którzy [...(wywodzą się?)] ze świętego pokolenia [...] wobec nich”. Gdy Jezus to powiedział, odszedł. (15)



[7. Wizja Judasza]

Judasz zaś rzekł: „Nauczycielu, jak wysłuchałeś ich wszystkich, posłuchaj teraz mnie. Zobaczyłem bowiem wielkie widzenie”. Gdy Jezus to usłyszał, roześmiał się i (20) powiedział do niego: „Dlaczego ty, trzynasty duchu, doświadczasz (mnie) jeszcze, ale mów, postaram się tobie sprostać”. Rzekł mu więc Judasz: „Zobaczyłem siebie (25) w widzeniu, jak Dwunastu uczniów rzuca na mnie kamienie i już (45,1) prześladuje [mnie gwałtownie]59 i uciekłem do miejsca, w którym [...] za tobą. Ujrzałem jakiś dom, [w którym zobaczyłem to miejsce], ale oczy moje nie są w stanie zmierzyć jego miary60. (5) Wielcy ludzie otaczali go, a dom ten miał dach z zielonych (liści) i w środku domu był [tłum (niezliczony?)] [...ciebie] (10) [według twojej woli?]. Nauczycielu, weź mnie do środka, razem z tymi ludźmi”. Odpowiadając Jezus rzekł:„Twoja gwiazda cię zwiodła, Judaszu. Żaden stworzony, śmiertelny (15) człowiek nie jest godzien, aby wejść do domu, który widziałeś, to miejsce właśnie jest zachowane dla świętych61. (20) Na miejscu tym ani słońce, ani księżyc nie będzie panował, ani dzień. Lecz ci wejdą do niego na zawsze w eonie razem ze świętymi aniołami62 (25) Oto powiem ci o tajemnicach królestwa. (46,1) I pouczyłem cię o błędzie gwiazd i [o tym, który został posłany] na [...] na dwanaście eonów.” (5) Judasz powiedział: „Nauczycielu, czy moje potomstwo nie jest podporządkowane archontom?”. Odrzekł Jezus, mówiąc mu: „Chodź, żebym mógł [pouczyć] cię, [że...] (10) [...] [...] [...] lecz ty będziesz jęczał (cierpiąc) jeszcze bardziej, gdy zobaczysz królestwo i jego wszystkie pokolenia”. Gdy usłyszał to (15) Judasz, rzekł do niego: „Czy jest lepiej, że to przyjąłem, a ty wybrałeś mnie do tego pokolenia?”. Odrzekł Jezus, mówiąc: „Będziesz trzynastym i będziesz przeklęty przez pozostałą resztę pokolenia, ale przyjdziesz i będziesz panował nad nimi. Ostatniego dnia zaś będą przeklinać twoje nawrócenie ku wysokości (47,1), do świętego pokolenia”.



[8. Mowa Jezusa]

Rzekł (ponownie) Jezus: „Chodź, a pouczę cię o rzeczach ukrytych, tych, których nie widział nikt z (5) ludzi63. Istnieje bowiem wielki eon, bez kresu, którego miary nikt z pokolenia aniołów nie widział, w którym jest wielki niewidzialny duch64, (10) ten, którego oko anioła nie widziało, ani myśl rozumu nie pojęła, ani nikt nie nazwał go imieniem. I objawił się w tym miejscu (15) obłok świetlisty65 i rzekł: „Niech stanie się anioł dla posługi i wyszedł z obłoku wielki anioł (20) Autogenes66, bóg światłości; i z jego powodu powstało czterech aniołów67, z innego obłoku. I powstali dla posługi Autogenesa aniołowie. I rzekł (48,1) Autogenes: „Niech się stanie [...] i stało się [...aniołów] i stworzył pierwszego Oświeciciela, (5) aby panował nad nimi i rzekł: „Niech się staną aniołowie, służący jemu” i powstało ich niezliczone setki tysięcy. I rzekł: (10) Niech się stanie eon świetlisty i stał się. I ustanowił drugiego Oświeciciela, aby nad nim panował oraz setki tysięcy, niezliczonych (15) aniołów, którzy służyli. I w taki też sposób stworzył pozostałe eony światłości i sprawił, że panowały nad nimi68. I stworzył dla nich setki tysięcy (20) niezliczonych aniołów, którzy pełnili służbę. I zjawił się Adamas w pierwszym obłoku światłości69. Obłoku tego nie widział nikt z aniołów (25). Tych wszystkich nazywano zaś bogiem70. I (49,1) [stworzył ...tam [...na] obraz i na podobieństwo tego anioła (5) objawił niezniszczalne [pokolenie] Seta71 [...] Dwunastu zaś [.... dwudziestu czterech] Objawił siedemdziesięciu dwu (10) Oświecicieli w pokoleniu niezniszczalnych, według woli Ducha. Zaś siedemdziesięciu dwu Oświecicieli objawiło 360 Oświecicieli w (15) niezniszczalnym pokoleniu według woli Ducha72. Byli w tej liczbie po pięciu na jednego. A ich ojcem jest Dwanaście eonów z dwunastu (20) Oświecicieli. Dla każdego eonu sześć niebios tak, że powstały siedemdziesiąt dwa niebiosa z siedemdziesięcioma dwoma Oświecicielami (25) w każdym po jednym. (50,1) Dla nich znów pięć firmamentów, aż powstało 360 [wszystkich firmamentów]. I dano im władzę, wielkość (5) wojska aniołów [niezliczonych], którzy (ich) sławili i służyli [im natychmiast]. (Także) dziewicze duchy oddawały cześć i służyły wszystkim eonom razem (10) z niebiosami i ich firmamentami. To mnóstwo nieśmiertelnych zostaje nazwane światem, ale (nazwane) jest zniszczeniem ze strony ojca (15) i siedemdziesięciu dwu Oświecicieli, które są razem z nim, razem z Autogenesem i jego siedemdziesięcioma dwoma eonami. To w nim objawił się (20) pierwszy człowiek ze swoją niezniszczalną mocą. Objawił się zaś jako eon razem ze swoim pokoleniem73. To w nim był obłok gnozy (25) razem z aniołem, którego nazywa się (51,1) El[eleth...]74 razem z [...eon ...następnie [rzekł [...]: (5) „Niech powstanie dwanaście aniołów, panujących nad chaosem i otchłanią. I oto objawił się z obłoku anioł, (10) a jego oblicze zionie [ogniem], jego podobizna zanieczyszczona jest krwią. Ma imię Nebro, co oznacza Odstępca75. (15) Inni nazywają go Jaldabaoth76. I wyszedł jeszcze jeden anioł z obłoku, (o imieniu) Saklas77. Nebro stworzył sześciu aniołów, także Saklas, (sześciu) dla posługi. (20) I w ten sposób powstało dwunastu aniołów w niebiosach78. I wziął każdy (z nich) część niebios. I rzekło dwunastu archontów do (25) dwunastu aniołów: „Uczyńcie sobie każdy (27) (52,1) [...i niech (?)] [...pokolenie] [...wobec (?)] [...] aniołów: Pierwszym jest (5) Set, zwykle nazywa się go Chrystusem79. Drugim jest Harmothoth, który [...] trzecim jest Galila, czwartym (10) jest Jobel, piątym jest Adonaios. Tych pięciu panowało nad przepaścią, ale najpierw nad chaosem80. Wtedy rzekł (15) Saklas do swoich aniołów: „Uczyńmy człowieka według podobieństwa i obrazu81”. I stworzyli Adama i jego żonę Ewę, która w (20) obłoku była nazywana Zoe82. W tym bowiem imieniu wszystkie pokolenia go szukają. I każdy z nich ją nazywa (25) tym imieniem. Saklas jednak nie (53,1) nakazał […] jeśli […] pokolenia. Ta83 […]84 (5) Archont zaś powiedział do niego „Twój żywot będzie ci (dany) na (długi) czas, razem z twymi dziećmi”.



[10. Rozmowa Jezusa z Judaszem]

Judasz powiedział do Jezusa: „[Jak] długo będzie żył (10) człowiek?”. Rzekł mu Jezus: „Dlaczego dziwisz się temu, że Adam razem z swoim pokoleniem przyjął czas (życia) pod zarządem, w miejscu w którym przyjął jego panowanie (15) nad sobą w zarządzie razem z jego archontem?”85 .Judasz rzekł do Jezusa: „Czy duch człowieka może umrzeć?”. Jezus odrzekł: „W ten sposób Bóg rozkazał (20) Michaelowi, aby dać im duchy ludzkie służące im za ich dar, ale Wielki86 polecił Gabrielowi, aby dał duchy wielkiemu pokoleniu, aby nie panowano nad nim87. (25) I to jest duch razem z duszą. Dlatego pozostałe dusze (54,1) […] […obłok(?)] światłości […aniołowie] […] nad [nimi] aby nawrócili (5) [się] ku duchowi, który w was jest, a sprawiliście, że przebywa w tym ciele, w pokoleniu aniołów88. Bóg sprawił, że dano gnozę Adamowi i tym, którzy (10) z nim byli89, aby nie panowali nad nimi władcy chaosu i otchłani”. Judasz rzekł do Jezusa: „Czym ma być to pokolenie?”. (15) Jezus odrzekł: „Zaprawdę mówię wam, gwiazdy skończą się nad nimi wszystkimi, gdy dojdą do swego końca (okresy) czasu (20) ustanowione przez Saklasa. Wtedy wzejdzie ich pierwsza gwiazda razem z pokoleniem. I to, co zostało zapowiedziane, spełni się90. Wtedy będą (25) popełniać cudzołóstwa w imię moje. I zabijać będą swoich synów (55,1 [w. 1–8 brak tekstu]91 […] w imię moje. (10) I uczyni […] twoją gwiazdę nad trzynastym eonem”. Następnie Jezus się roześmiał. [Rzekł] Judasz: „Nauczycielu, [„dlaczego śmiejesz się ze mnie?”]. [Jezus odrzekł, mówiąc:] „Śmieję [się nie z ciebie], lecz z błędu gwiazd. Tych sześć gwiazd błądzi walcząc z tymi pięcioma. Oto wszystkie (20) będą zniszczone razem ze swymi stworzeniami”. Judasz rzekł do Jezusa: „Co się stanie z tymi, którzy obmyli się w imię twoje?”. Rzekł Jezus: „Zaprawdę (25) mówię [ci], to obmycie (56,1) [które przyjęli ] w imię moje [w. 2–8 tekst zniszczony] [...nie móc] (10) [umierać (?) …] dla mnie. Zaprawdę mówię ci, Judaszu, ci, [którzy] składają ofiary Saklasowi [...] Bóg [...] że zło (?)... (15) na tym [...] ich […]. Wszystkie złe uczynki są złe. Ty zaś przewyższysz ich wszystkich. Człowieka bowiem, który (20) mnie nosi, ty ofiarujesz. Już twój róg się uniósł i twój gniew się wypełnił, a twoja gwiazda wzeszła i serce twoje [pojęło]”. (57,1) Zaprawdę mówię ci, twoje ostatnie [...stanie się] [w. 4–5 poszczególne litery] [...cierpienia] [...ich (?)] [...] Archont zostaje zniszczony. I wtedy (10) podniosą się postacie wielkiego pokolenia Adama, (ukazując), że ponad niebem i ziemią i aniołami istnieje pokolenie z eonu92. (15) Oto wszystko zostało ci powiedziane, podnieś oczy i zobacz obłok i światłość, która jest w nim i gwiazdy, które go otaczają, i gwiazdę, która jest na (20) przedzie: to twoja gwiazda”. Judasz podniósł oczy i zobaczył obłok świetlisty i wszedł do niego93. Ci, którzy stali niżej usłyszeli (25) głos wychodzący z obłoku94, który głosił: (58,1) [...] wielki ród [...obraz [4–8 wiersze, fragmenty liter]

[11. Epilog]

[....] oburzyli się arcykapłani, że poszedł do mieszkania na swoją modlitwę. Byli niektórzy spośród uczonych w piśmie, którzy czuwali, żeby (15) pochwycić go na modlitwie. Bali się bowiem ludu. Według wszystkich był on prorokiem95. Przystąpili (20) do Judasza mówiąc mu: „Co robisz w tym miejscu? Ty jesteś uczniem Jezusa. On zaś odpowiedział im według ich woli. (Wtedy) Judasz (25) wziął pieniądze i wydał go im96.


Ewangelia Judasza – teksty źródłowe:

Pseudo-Tertulian, Adversus omnes haereses

„Wybuchła także inna herezja, którą określa się jako herezję kainitów. Jej zwolennicy czczą Kaina, który jakoby miał być poczęty z działania mocy, jak również, że moc ta w nim samym działała. Sądzą, że Abel został poczęty i stworzony z niższej mocy i dlatego pozostał niższy. Zwolennicy tej herezji czczą także Judasza, zdrajcę, uważając, że był on wspaniały i wielki dzięki korzyściom, jakie przyniósł rodzajowi ludzkiemu. Z tego powodu uważają niektórzy z nich, że należy oddawać cześć Judaszowi. Judasz, powiadają, spostrzegając, że Chrystus chce zniszczyć prawdę, wydał go, aby prawda nie została zniszczona. Inni sądzą inaczej i mówią: „ponieważ moce tego świata nie chciały, aby Chrystus cierpiał i w ten sposób, żeby nie zostało przygotowane rodzajowi ludzkiemu zbawienie przez jego śmierć”. Judasz chcąc zbawienia ludzkości, zdradził Chrystusa, aby zbawienie, któremu przeszkadzały moce, gdyż starały się, żeby Chrystus nie cierpiał, nie mogło doznać przeszkody i w ten sposób przez śmierć Chrystusa, aby nie mogło być żadnego opóźnienia zbawienia rodzaju ludzkiego. Nadeszła również herezja, która nazywa się herezją setian. Jej przewrotność polega na takim oto nauczaniu. Aniołowie stworzyli dwu ludzi, Kaina i Abla. Z ich powodu pojawiają się liczne niesnaski i napięcia miedzy aniołami. Z tej przyczyny owa moc, która jest ponad wszystkie moce, którą nazywają matką, gdy, jak powiadają, Abel został zabity, postanowiła, aby został poczęty i zrodzony Set w miejsce Abla. Postanowiła tak, aby aniołowie, którzy stworzyli dwu pierwszych ludzi zostali osłabieni, aby miało się rodzić i powstać czyste pokolenie. Połączenia zaś ludzi i aniołów, mówią, były nieprawe. Z tej przyczyny owa moc, którą nazywają matką, wprowadza dla kary potop, aby tym samym zostało zniszczone pokolenie pochodzące ze zmieszania, a pozostało zachowane w całości pokolenie, które jest czyste. Uważają jednak, że tamci, którzy utworzyli ich z pierwszego pokolenia, potajemnie i skrycie, bez wiedzy owej mocy, matki, wysłali pokolenie Chama razem z owymi ośmioma duszami do arki, aby w ten sposób pokolenie zła nie zaginęło, ale aby zostało zachowane razem z innymi, po potopie, gdy wróci do ziemi, aby przykładem innych wzrastało i rozszerzyło się na całą ziemię, wypełniło ją i zajęło. O Chrystusie sądzą w ten sposób. Uznają go tylko za Seta, to znaczy, że Chrystus zaistniał zamiast owego właśnie Seta97.

Nec non etiam erupit alia quoque haeresis, quae dicitur cainaeorum.Et ipsi enim magnificant cain, quasi ex quadam potenti uirtute conceptum, quae operata sit in ipso. Nam abel ex inferiore uirtute conceptum, procreatum et ideo inferiorem repertum. Hi qui hoc adserunt, etiam iudam proditorem defendunt, admirabilem illum et magnum esse memorantes propter utilitates, quas humano generi contulisse iactatur. Quidam enim ipsorum gratiarum actionem iudae propter hanc causam reddendam putant. Animaduertens enim, inquiunt, iudas, quod christus uellet ueritatem subuertere, tradidit illum, ne subuerti ueritas posset. Et alii sic contra disputant et dicunt: quia potestates huius mundi nolebant pati christum, ne humano generi per mortem ipsius salus pararetur, saluti consulens generis humani tradidit christum, ut salus, quae impediebatur per uirtutes, quae obsistebant, ne pateretur christus, impediri omnino non posset et ideo per passionem christi non posset salus humani generis retardari. Sed et illa haeresis processit, quae dicitur sethoitarum. Huius peruersitatis doctrina haec est: duos homines ab angelis constitutos, cain et abel. Propter hos magnas inter angelos contentiones et discordias extitisse. Ob hanc causam illam uirtutem, quae super omnes uirtutes esset, quam matrem pronuntiant, dum abel interfectum dicerent, uoluisse concipi et nasci hunc seth loco abelis, ut euacuarentur angeli illi, qui duos priores illos homines condidissent, dum hoc semen mundum oritur et nascitur. Permixtiones enim dicunt angelorum et hominum iniquas fuisse, ob quam causam illam uirtutem, quam, sicut diximus, pronuntiant matrem, ad uindictam etiam cataclysmum inducere, ut et illud permixtionis semen tolleretur et hoc solum semen, quod esset purum, integrum custodiretur. Sed enim illos, qui seminis illos prioris instituissent, occulte et latenter et ignorante illa matre uirtute cum illis octo animabus in arcam misisse etiam semen cham, quo semen malitiae non periret, sed cum ceteris conseruatum et post cataclysmum terris redditum exemplo ceterorum excresceret et effunderetur et totum orbem et impleret et occuparet. De christo autem sic sentiunt, ut dicant illum tantummodo seth et pro ipso seth christum fuisse98.




Przypisy:

40 Wydawcy tekstu sądzą, że chodzi o aluzję do Mt 26,56; Mk 14,50–52.

41 Termin określający Boga, ważny w teologii judeochrześcijańskiej, por. J. Daniélou, Teologia judeochrześcijańska, tłum. St. Basista, Kraków 2002, s. 205–220.

42 Wizja uczniów może odpowiadać wizji świątyni jerozolimskiej, łącznie z realiami ofiar świątynnych. Uczniowie wydaje się, uczestniczyli także w tych ofiarach.

43 Odpowiedź uczniów na pytanie Jezusa o jakich kapłanów chodzi, zawiera już alegoryczną interpretację świątynnych ofiar, wydaje się, że ukierunkowaną polemicznie przeciw kapłanom sprawujących niegodnie ofiary „w imieniu Jezusa”. Krytyczny obraz „kapłanów” powtarza się jeszcze raz w Ewangelii Judasza jako wypełnienie zapowiedzi: p. 54,23—55,9 i 56,11–19. Wszystko zaś, wydaje się, jest wyznaczone losem przez gwiazdy: p. 55,12–20.

44 Jezus kontynuuje krytykę tych, którzy w „jego imieniu”, czyli chrześcijanie, stoją przy ołtarzu, przebywają w domu z jego imieniem i sadzą nieurodzajne drzewa: por. Mt 21,18–19; Mk 11,12.14. „Nieurodzajne drzewa” i „nawodniony raj” przez przyjście Jezusa por. EvJud p. 43,6–9.

45 Jeśli interpretacja wizji świątyni przez Jezusa może być rozumiana alegorycznie, to dalszy ciąg pouczenia wyraźnie zastosowany jest wobec uczniów.

46 „Trzoda” w koptyjskim oznacza tyle samo co „bydło”. Tu dwuznaczność ta odnosi się do ludzi, których „źli kapłani”, a dokładnie „uczniowie”, doprowadzają jak zwierzęta ofiarne do kultu stwórcy tego świata, a nie prawdziwego Boga.

47 Uczniowie wprowadzili ludzi w błąd, nie podając im prawdziwej nauki o Bogu.

48 Czciciele stwórcy mogą być przedstawieni jako rozpustnicy, zabójcy dzieci, homoseksualiści, albo tacy, którzy poszczą, uwalniają od winy: ale ponieważ czczą stwórcę i zachęcają do takiego kultu, to nawet jeśli mówią „jesteśmy równi aniołom”, to równi są aniołom stwórcy. Kiedyś zostaną w hańbie odrzuceni.

49 Stwierdzenie, które jest jakby echem nauczania kapłanów, krytykowanych przez Jezusa – tak więc krytykuje „uczniów”.

50 Wydaje się, że tej części Jezus zachęca uczniów, aby porzucili błędny kult stwórcy i błędne nauczanie ludzi.

51 Z pewnością aluzja do jakiegoś przysłowia: „piekarz nie może wyżywić wszystkich ludzi”, a więc nie da się nawrócić na gnozę wszystkich, albo nie da się zawierać kompromisów na rzecz kultu stwórcy, jak to robią wszyscy.

52 Jezus przyszedł, aby „nawodnić raj” (por. Rdz 2,10) czyli aby drzewa przynosiły owoce, aby „pokolenie, które ma przetrwać” (czyli pokolenie gnostyków) mogło przejść przez życie doczesne „niesplamione” fałszywym kultem i fałszywą nauką.

53 W dalszym ciągu pouczenie krąży wokół alegorii „owocu”. Judasz pyta o „owoc” tego pokolenia. Nie wiadomo jednak, o jakie chodzi: „świętego pokolenia” przeznaczonego do zbawienia, czy pokolenia wszystkich ludzi.

54 To znaczy pod panowanie stwórcy. Możliwe jest osiągniecie doskonałości w życiu ziemskim.

55 Los gnostyków zostaje więc określony jako los ducha i duszy, która może być także ożywiona. Nie przetrwa tylko ciało.

56 Por. Mt 13,1–23; Mk 4,1–20; Łk 8,4–15; Ewangelia Tomasza log 9.

57 Por. Apokryf Jana NHC II, p. 9,25—10,14; Myszor, Apokryf Jana, s. 80; także tekst źródłowy Ireneusza, Adversus Haereses I, 29 i nn.

58 Los niegnostyków, razem z Sophią (upadłą), która się nawróciła, wyznaczony jest poza Pleromą: por. Apokryf Jana, NHC II, p. 14,2–12.

59 Jeśli Judasz jest wzorem gnostyka, to jego prześladowanie ze strony uczniów, może oznaczać prześladowanie gnostyków ze strony chrześcijan, ew. Kościoła, jeśli owych „dwunastu uczniów” reprezentuje w Ewangelii Judasza Kościół. Por. także EvJud p. 35–36; 46–47.

60 Chodzi o wizję domu niebieskiego; por J, 14, 1–14. Być może do tego „domu” symbolizującego zbawienie Judasz wchodzi według EvJud p.57,15–23.

61 Czyli dla gnostyków.

62 Według Apokryfu Jana NHC II, p.9, 10–16, w trzecim eonie znajdzie się pokolenie Setha. Podobnie w Ewangelii Egipcjan, NHC III, p. 9.

63 Pouczenie Jezusa jest wykładem setiańskiej kosmogonii i kosmologii (zwłaszcza świata duchowego). Wykład wykazuje xwiązki z relacją Ireneusza (Adversus Haereses I,29–30) a także z „Apokryfem Jana” i „Ewangelią Egipcjan”. Szczegóły można znaleźć także w innych pismach setiańskich.

64 „Wielki niewidzialny Duch”: por. Apokryf Jana NHC II, p. 2,25–3,1; Ewangelia Egipcjan NHC III, p. 40,12.

65 „Obłok świetlisty” zawsze wskazuje na obecność boskości, najwyższego ducha. U Ireneusza Autogenes wyprowadzony jest z pary (syzygii) Ennoia i Logos Autogenes; w Apokryfie Jana ów zrodzony Autogenes nazwany jest „Chrystusem” NHC II, p. 7,10–11.

66 Autogenes (aÙtogen»j) pośredniczy w objawieniu najwyższego bytu; może oznaczać przymiot różnych bytów boskich, objawiających najwyższą istotę, ale może oznaczać także samą istotę, konkretny byt. Bliskoznaczne określenia: ¢g˜nhtoj „niezrodzony” lub ¢gen»j „bez zrodzenia” pojawiały się w literaturze orfickiej, hermetycznej i gnostyckiej. Ze względu na przydzieleniu mu podmiotowości działań, w tłumaczeniu pozostawiam jako imię własne. Podobnie w tłumaczeniu tekstu źródłowego z Ireneusza, Adversus Haereses I, 29 i nn. Bliżej na temat Autogenesa por. R. van den Broek, Studies in Gnosticism and Alexandrian Christianity, Nag Hammadi and Manichaean Studies 39, Leiden 1996, s.56–66 (“Autogenes and Adamas, Mythological Structure of the Apokcyphon of John”).

67 U Ireneusza „ad circumstantiam Autogeni” cztery emanacje „ad subministationem quattuor luminaribus”.W Apokryfie Jana „czterech dawców światła” NHC II, p. 7,30 nn.

68 W zapowiedzi wymieniono czterech „oświecicieli” (fwst»r), co zgadzało by się z relacją Ireneusza, i Apokryfem Jana, ale autor Ewangelii Judasza wspomniał tylko o dwu, bez podawania ich imion. W Apokalipsie Adama objawienie kolejnych „oświecicieli” wyznacza kolejny etap historii zbawienia „pokolenia” gnostyków.

69 Adamas to pierwszy człowiek, ale w świecie boskim. W Ewangelii Judasza wyłania się z „obłoku światłości”; w Apokryfie Jana: „Z pierwotnej Gnozy doskonałego Umysłu przez objawienie Woli niewidzialnego Ducha i Woli Autogenesa powstał doskonały Człowiek, pierwsze objawienie i prawda. To on jest tym, którego dziewiczy Duch nazwał Pigera Adamas i którego ustanowił nad pierwszym eonem z wielkim Autogenesem, Chrystusem, obok pierwszego dawcy światła Armozela” NHC II, p.8,28—9,3 (Myszor, Apokryf Jana, s. 80). Ireneusz podaje również w sposób bardziej skomplikowany. Ewangelia Judasza wyraża to prosto, ale mówi także o „pierwszym obłoku”.

70 Chodzi o byty boskie, które nie mają nic wspólnego z Bogiem Stwórcą.

71 Set jest tu podobnie jak Adamas bytem boskiej sfery; stoi u początku „niezniszczalnego pokolenia” (setian). Według Apokryfu Jana Set pojawił się w drugim eonie, nad którym miał pieczę „Oświeciciel” Oroiel, NHC II, p. 9,10. Ireneusz nie wspomiana o Secie.

72 Czyli za zgodą wielkiego niewidzialnego Ducha.

73 Spekulacje liczbowe aniołów, firmamentów i niebios zmierzają do zgodności z eonem doczesności, czyli z liczbą dni w roku kalendarzowym. W preegzystencji stanowią wzór dla zbudowania świata niższego, materialnego. Podobne spekulacje zawiera Eugnostos NHC III, p. 83,10—84,11, por. Myszor, Eugnostos, s. 50.

74 Rekonstrukcja „Eleleth” zamiast El, jak proponują wydawcy, odwołuje się do analizy treściowej, nie ma podstaw filologicznych. Według Apokryfu Jana w trzecim eonie, pod pieczą trzeciego Oświeciciela Daveithai znajdowało się „pokolenie” Setha, natomiast „w czwartym eonie ustanowiono dusze tych, którzy nie poznali Pełni i ustanowiono tych, którzy się odpowiednio szybko nie nawrócili, ale na jakiś czas trwali w zatwardziałości i dopiero później się nawrócili. Znaleźli się obok czwartego Dawcy światła, Eleleth” NHC II, p. 9,19–23. Następne byty panowały już nad otchłanią i chaosem, co odpowiada w Apokryfie Jana dziełu stworzenia, aktywności niższej Sophii. Jeszcze wyraźniej Eleleth powiązany jest z powstaniem władców świata w Ewangelii Egipcjan NHC III, 56,22 i nn.; i Protennoia, NHC XIII, p. 39,14 i nn.

75 Chodzi o stwórcę świata widzialnego. W innych tekstach setiańskich nosi podobne imiona i podobnie jest opisany. Nebro wydawcy łączą z Nebruel w Ewangelii Egipcjan NHC III, p. 57. Chodzi jednak o demona rodzaju męskiego, towarzysza Saklasa (NHC III, p. 57,18 i NHC IV, p. 69,2) Charakterystyka tego archonta zbliża się do opisania stwórcy jako szatana, por. Myszor, Stwórca świata, s. 30–34. Krwią naznaczona była „materialna Sophia” według Ewangelii Egipcjan NHC III, p. 57,4–5; Krew i ogień, które charakteryzują oblicze Nebro kojarzą się z krwią ofiar świątynnych i ogniem spalania dla niego ofiar. W Ewangelii Judasza ofiary składane Bogu stwórcy stanowią ważniejszy wątek wypowiedzi. Nebruel/Nebro w innych tekstach gnostyckich por. B. Barc, Samaèl – Saklas – Yaldabaoth, w: tenże (ed), Colloque international sur les textes de Nag Hammadi, Bibliotheque copte de Nag Hammadi, Etudes 1, Québec 1981, s. 123–150.

76 Na temat określenia stwórcy „Jaldabaoth” (etymologia do dzisiaj nie została wyjaśniona) por. Barc, dz. cyt., s. 141–147; E. Aydeet Fischer-Mueller, Yaldabaoth: The gnostic female principle in its Fallenness, „Novum Testamentum” 32(1990), s. 78–95. Wśród setian w 2 poł. II wieku zaznaczyła się tendencja przypisywania stworzenia świata materialnego jednemu archontowi, chociaż nosił on różne określenia, por. Barc, dz. cyt., s. 124; por. Apokryf Jana, NHC II, p.11,15–17.

77 Saklas („Głupi”) to jeszcze inne określenie stwórcy obok „odstępca”. W innych tekstach setiańskich są do dwa określenia dla jednego archonta. Tu wydaje się, że chodzi o dwie postacie.

78 Dwanaście aniołów jako „duch zrodzony z ziemi” por. Ewangelia Egipcjan NHC IV, p.71,15, zarządzających światem materialnym wyszło ze związku Saklasa i Nebruela, było także owocem „materialnej” Sophii. (Ølik» sof…a). Ewangelia Egipcjan dokładniej wymienia ich imiona, NHC III, p.57,5—58,22. Por. Apokryf Jana, NHC II, p. 11,4–7.

79 Ewangelia Egipcjan, NHC III, p. 64,1–3 („ustanowiony Jezus żywy, którego przybrał wielki Seth”). Na poziomie aniołów archontów pojawia się również Chrystus. Być może nawiązuje to do idei zstępowania Jezusa-Chrystusa przez coraz niższe sfery, w których odpowiednio przybierał postacie stosowne dla danej sfery, aż zstąpił na Jezusa człowieka, który go nosił (EvJud p. 56,20).

80 Paralelene teksty setiańskie wymieniają imiona aniołów-stwórców do dwunastu włącznie. Tu mimo zapowiedzi dwunastu aniołów podano tylko pięć, którzy panowali nad chaosem. Brakuje imion siedmiu, którzy mieli panować nad przepaścią. Wśród nich jako szósty wymieniony był przez Ewangelię Egipcjan Kain, podobnie u Ireneusza I,31,1. Ewangelia Judasza nigdzie nie wspomina Kaina.

81 Chodzi według koncepcji gnostyckiej obraz „człowieka” w Pleromie.

82 Czyli „Życie”. W tekście biblijnym „matka żyjących”.

83 Być może chodzi o Ewę.

84 Według klasycznych interpretacji gnostyckiej w tym miejscu powinna nastąpić alegoryczna interpretacja grzechu pierwszych rodziców, czyli nieposłuszeństwa wobec stwórcy. Ewangelia Judasza w dziwny sposób, choć ze względu na braki fizyczne tekstu, trudny do interpretacji, mówi: „Saklas jednak nie nakazał [...]”?

85 Adam razem ze swym pokoleniem został poddany władzy archonta stwórcy, który go zapewnił mu długie życie. Retoryczne pytanie Jezusa pozostaje jednak bez odpowiedzi. Panowanie stwórcy jest ograniczone. Adam zaś został wyposażony w gnozę tak, aby być wolnym pod władzą stwórcy.

86 Może „Wielki niewidzialny Duch”.

87 Ideę wolności od panowania wyrażają także inne utwory gnostyckie, setiański ¹ ¢bas…leutoj gene£ por. L. Painchaud et T. Janz, La génération sans roi et la réécriture polémique de quelques textes de Nag Hammadi, „Apocrypha” 8 (1997), s. 67. Motyw mógł mieć znaczenie nie tylko eschatologiczne: czyli wolność przejścia przez sferę stwórcy świata do Pleromy boskiego bytu, ale także w polemice znaczenie doczesne, wolność od autorytetu i władzy państwa czy władzy kościelnej. O wolnym od władzy pokoleniu w Apokryfie Jana, Sophia Jezusa Chrystusa por. M.A. Williams, The immovable Race. A gnostic Designation and the Theme of Stability in late Antiquity, Nag Hammadi Studies 29, Leiden 1985, s. 154, 174 i n.

88 Wypowiedź rozróżnia dwa rodzaje ludzi: dusze obdarzone duchem i gnozą, oraz dusze, które muszą się nawrócić. Jednocześnie zawiera aluzję do stworzenia opisu stworzenia ziemskiego człowieka. Stwórca tchnął w pierwszego człowieka duszę, ale duch za jego pośrednictwem albo wbrew jego działania otrzymał jeszcze ducha. Por. Apokryf Jana, NHC II, p. 19,20—20,30.

89 Czyli pokoleniu Adama, nazywanym także pokoleniem Seta.

90 Wydaje się, że Jezus wyjaśnia losy „wybranego pokolenia” w ogromnym skrócie od Adama aż po czasy Jezusa-Seta. Ostatnie czasy, czyli Jezusa, wskazują na ostateczny los wybranych: są świadkami fałszywego kultu stwórcy, ale jednocześnie zapowiada się zbawienie: wyniesienie Judasza, uwolnienie z ziemskiej powłoki Jezusa i zniszczenie stworzenia.

91 Dalszy ciąg wypowiedzi prawdopodobnie jak wyżej p. 38,15—39,2.

92 W czasach ostatecznych zostaje także „ujawnione” pokolenie Adama (Seta), czyli powstanie ugrupowania wybranego, które posłuchało wezwania Jezusa.

93 Zbawienia, ewentualnie zapowiedź zbawienia Judasza.

94 Wydaje się, że scena podobna do sceny chwały Jezusa w Mt 17,1–8, Mk 9,2–8, Łk 9,28–36; „świetlisty obłok i głos z nieba”.

95 Por. Mt 26,1–5, Mk 14,1–2, Łk 22,1–2, J 11,45–53.

96 Por. Mt 26,14–16; 44–56, Mk 14,10–11, 41–50, Łk 22,3–6; 45–53, J 18,1–11.

97 „Przeciw wszystkim herezjom 2, PSP. 19, s. 223 i n.

98 Corpus Christianorum 2, Turnholt 1954, s. 1404.


opr. mg/mg



 


Podziel się tym materiałem z innymi:


Kliknij aby zobaczyć dokumenty zawierające wybrany tag: herezja patrologia gnoza mądrość apokryfy św. Ireneusz widzenie apokryf Ewangelia Judasza Set sophia Zoe Harmothoth eon
 
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W
© Fundacja Opoka 2017
Realizacja: 3W